Giấm ngâm vỏ cam, vỏ chanh là giấm ăn được ngâm với vỏ cam quýt trong một hai tuần, lọc lấy nước, pha với nước theo tỷ lệ khoảng một một để lau mặt bếp gạch men, inox, kính và bồn rửa. Vỏ cam chanh chủ yếu làm dịu mùi giấm và thêm chút tinh dầu giúp gỡ vết dầu nhẹ; sức làm sạch chính vẫn là của giấm.
Đây là công thức dễ nhất trong tủ đồ tự làm, gần như không hỏng, và tận dụng được thứ vốn đi vào thùng rác. Nhưng nó vẫn là axit, nên mang theo đủ giới hạn của giấm: không dùng cho đá tự nhiên, gỗ chưa phủ, không dùng cùng lúc với javel, và không khử khuẩn được. Bài này đi từ cách ngâm, cách giữ cho không mốc, tới tỷ lệ pha cho từng việc và các bề mặt cần tránh.
Vì sao giấm vỏ cam lau được bếp, và vì sao nó không làm được hết
Giấm ăn chứa khoảng vài phần trăm axit axetic. Axit này hoà tan cặn vôi từ nước, vệt nước khô trên inox và kính, và cắt bớt mùi tanh, mùi hành tỏi trên mặt bếp. Đó là phần lớn những gì bạn thấy "sạch" khi lau bằng giấm.
Vỏ cam chanh góp thêm tinh dầu, chủ yếu là các chất thơm hoà tan được một phần dầu mỡ nhẹ. Lượng tinh dầu ngấm vào giấm sau một hai tuần không nhiều, đủ để mùi dễ chịu và giúp lau vết dầu mỏng mới bắn, không đủ để gỡ mảng dầu bám lâu.
Vì vậy cách dùng hợp lý là chia việc: mảng dầu cũ cọ bằng nước xà phòng ấm hoặc hồ baking soda, sau đó xả sạch; việc lau hằng ngày sau khi nấu, lau kính, lau tủ lạnh thì giao cho giấm vỏ cam. Đừng xịt giấm vỏ cam lên lớp dầu dày rồi kết luận nó không sạch, và cũng đừng xịt lên chỗ vừa rắc baking soda vì hai thứ trung hoà nhau.
Chuẩn bị vỏ và hũ ngâm
Phần lớn hũ ngâm hỏng vì vỏ còn ướt, còn cùi dày, hoặc nổi lên trên mặt giấm. Mấy điểm dưới đây xử lý được cả ba.
- Vỏ cam, quýt, chanh, bưởi, tắc đều dùng được. Vỏ bưởi thơm nhưng cùi trắng dày, nên lạng mỏng bỏ bớt cùi.
- Rửa trái trước khi gọt để bớt bụi và lớp sáp bề mặt. Vỏ để ráo, không cho vỏ còn nước vào hũ.
- Gom vỏ dần trong hộp có nắp ở ngăn mát, hai ba ngày đủ đầy một hũ thì ngâm.
- Hũ thuỷ tinh miệng rộng có nắp, hũ dưa muối cũ hay lọ mứt cũ đều được. Nắp kim loại thì lót một miếng giấy nến hoặc túi nilon cũ ở giữa vì giấm làm gỉ nắp.
- Giấm ăn loại trong, không cần loại đắt tiền. Giấm gạo, giấm táo cũng dùng được nhưng có màu, dễ để vệt trên bề mặt sáng.
- Một vật chặn nhỏ để vỏ chìm hẳn: một hũ nhỏ hơn, một viên đá cuội sạch, hoặc nén chặt vỏ tới sát miệng.
- Một cuộn băng dính giấy để ghi ngày ngâm.
Cách ngâm và lọc
Thời gian ngâm ngắn hơn enzyme vỏ trái cây rất nhiều, và vì giấm đã là axit nên không lên men, không cần xả khí.
- Cho vỏ vào hũ, nén nhẹ cho đầy khoảng ba phần tư hũ.
- Đổ giấm ngập hẳn vỏ, cách miệng hũ chừng hai đốt ngón tay.
- Chặn vỏ chìm xuống, đậy nắp, ghi ngày lên hũ.
- Để chỗ mát, tránh nắng trực tiếp. Mỗi hai ba ngày lắc nhẹ hũ một lần.
- Sau một tới hai tuần, giấm chuyển màu vàng cam, mùi cam lấn mùi giấm là được. Ngâm lâu hơn không mạnh hơn bao nhiêu.
- Lọc qua rây và vải mỏng vào chai sạch. Vỏ đã ngâm vắt kiệt, cho vào thùng ủ rác bếp với lượng ít, hoặc chôn gốc cây ở chỗ xa rễ non.
- Dán nhãn: "giấm vỏ cam, chưa pha", ngày lọc. Chai cốt này để được hai ba tháng.
Có người ngâm cả quả chanh cắt lát thay vì chỉ vỏ. Dịch quả có đường, hũ dễ mốc và nước đục hơn. Dùng vỏ là đủ, phần ruột để ăn hoặc vắt nước.
Tỷ lệ pha cho từng việc
Pha từ chai cốt ra chai xịt khi dùng. Tỷ lệ tham khảo, thử ở chỗ nhỏ rồi chỉnh.
| Việc | Giấm vỏ cam : nước | Cách lau | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Mặt bếp gạch men, tường ốp bếp | 1 : 1 | Xịt, để một phút, lau khăn ẩm | Vết dầu cũ thì cọ bằng xà phòng trước |
| Inox: bồn rửa, mặt tủ, máy hút mùi | 1 : 1 | Lau theo vân inox, lau khô | Để khô tự nhiên sẽ có vệt |
| Kính, gương | 1 : 2 | Xịt lên khăn, lau, lau khô | Vỏ nhiều tinh dầu có thể để vệt mỡ trên kính, pha loãng hơn |
| Tủ lạnh bên trong | 1 : 2 | Lau, lau lại khăn nước sạch | Khử mùi tốt, không khử khuẩn |
| Thùng rác | 1 : 1 | Rửa thùng trước, xịt sau | Giảm mùi, không thay rửa |
| Sàn gạch men | Nửa chén cho một xô | Lau như thường | Không dùng cho sàn gỗ, sàn đá |
Không nên dùng giấm vỏ cam đậm đặc không pha. Giấm đậm làm khô tay, mùi nồng, và với tinh dầu cam đậm đặc có thể làm mềm một số loại nhựa mỏng.
Những bề mặt không dùng giấm vỏ cam
Đá tự nhiên: marble, đá vôi, travertine bị axit làm mờ ngay lần đầu. Granite đánh bóng có lớp phủ thì lâu dần mất bóng. Nếu không biết mặt bếp nhà mình là đá gì, coi như là đá tự nhiên và dùng nước xà phòng trung tính.
Gỗ chưa phủ, gỗ dầu: axit và nước làm gỗ khô, lên vệt. Thớt gỗ, mặt bàn gỗ lau bằng khăn ẩm có xà phòng, lau khô.
Mặt nhựa bóng, sơn mỏng, đồ điện tử: tinh dầu vỏ cam có thể làm mờ hoặc mềm một số loại nhựa và sơn mỏng. Thử ở chỗ khuất trước, đừng xịt lên màn hình, nút bấm.
Kim loại mạ mỏng, đồng, nhôm thô: axit làm loang màu, xỉn. Lau rồi phải lau lại nước sạch và lau khô ngay.
Ron gạch xi măng: thỉnh thoảng thì được, ngày nào cũng xịt thì ron mòn dần. Ron bếp hay bám dầu nên cọ bằng hồ baking soda, giấm chỉ dùng xả mùi sau đó, cách vài phút và tráng nước giữa hai bước.
Bất cứ chỗ nào vừa dùng javel: xả nước kỹ, để khô rồi mới dùng giấm. Javel gặp axit sinh khí clo.
Lỗi hay gặp khi ngâm và dùng
Phần lớn hỏng hũ ngâm là do mốc, phần lớn hỏng bề mặt là do dùng giấm ở chỗ không hợp.
- Vỏ nổi trên mặt giấm, phần nổi mọc mốc trắng xanh. Chặn vỏ chìm hẳn; mốc thì bỏ cả hũ.
- Bỏ vỏ còn ướt, còn ruột. Nước đục, có sợi nhầy. Phơi vỏ ráo, chỉ dùng vỏ.
- Dùng nắp sắt không lót, nắp gỉ, nước có màu nâu sắt. Lót giấy nến hoặc túi nilon.
- Để hũ trên bậu cửa sổ nắng gắt "cho nhanh". Nước nhanh phai mùi và đục.
- Lau mặt bếp đá bằng giấm vỏ cam vì "nó tự nhiên". Đá vẫn mờ.
- Kỳ vọng lau sạch mảng dầu mỡ bám lâu ngày ở tường bếp. Giấm vỏ cam chỉ hợp với lau hằng ngày; mảng dầu cũ cần nước xà phòng ấm hoặc hồ baking soda trước.
- Pha sẵn cả chai lớn với nước. Phần đã pha nhanh nhạt mùi; pha vừa dùng một hai tuần.
Hũ ngâm có một lớp váng mỏng trong suốt, không màu, không lông, đôi khi là "mẹ giấm" chứ không phải mốc; lọc bỏ là dùng được. Còn thấy đốm xanh, đốm đen, lông trắng bông thì đổ cả hũ, rửa hũ bằng nước sôi, làm lại từ vỏ mới, lần này nhớ chặn vỏ chìm hẳn.
Áp vào bếp nhà mình
Nếu nhà bạn ăn trái cây họ cam quýt đều đặn, một hũ ngâm cỡ một lít mỗi tháng là đủ cho việc lau bếp, kính và tủ lạnh của một gia đình bốn người. Ví dụ giả định: nhà chị Lan mỗi sáng vắt hai quả cam cho con, mỗi tuần đủ vỏ cho nửa hũ. Chị ngâm luân phiên hai hũ, một hũ đang ngâm, một hũ đang dùng, chưa phải mua nước lau bếp từ đầu năm.
Nếu nhà bạn không có thói quen ăn cam chanh, đừng mua trái chỉ để lấy vỏ. Giấm pha nước không có vỏ vẫn làm được đúng những việc trong bảng trên, chỉ là mùi kém dễ chịu hơn, và mùi giấm bay hết sau vài chục phút khi mở cửa.
Nếu bếp nhà bạn là mặt đá tự nhiên, chai giấm vỏ cam chỉ dùng cho bồn rửa inox, kính và tủ lạnh; mặt đá lau bằng khăn ẩm có xà phòng trung tính. Dán thêm một dòng "không dùng cho mặt đá" lên chai để người khác trong nhà khỏi nhầm.
Thứ có giá trị nhất của công thức này không phải mùi cam. Nó là một lý do để vỏ trái cây không đi thẳng vào túi rác, và một chai nước lau không phải mua, không có vỏ chai mới. Chừng đó là đủ để giữ nó trong bếp lâu dài.
So với các cách tận dụng vỏ cam chanh khác
Giấm vỏ cam: nhanh, ít hỏng, dùng ngay cho việc lau. Hợp với nhà ăn cam chanh đều đặn và cần nước lau bếp hằng ngày.
Enzyme vỏ trái cây: ủ ba tháng, tốn chỗ, phải xả khí tháng đầu, cho dung dịch lau nhẹ tương tự. Hợp với nhà có ban công và nhiều loại vỏ trái cây.
Ủ rác bếp: vỏ cam chanh nhiều axit và tinh dầu, cho một ít vào thùng ủ thì được, cho quá nhiều làm thùng ủ chậm và chua. Hợp làm lối ra cho phần vỏ dư.
Phơi khô vỏ: vỏ quýt, vỏ cam phơi khô dùng làm gia vị, nấu chè, hoặc đặt vài miếng trong tủ giày cho mùi dễ chịu. Không làm sạch gì, nhưng là cách giữ vỏ không cần hũ, không cần giấm.
Chà trực tiếp: nửa quả chanh đã vắt chấm muối chà thớt, chà vết ố trên bồn rửa inox rồi xả nước. Nhanh nhất, không phải cất gì.
Câu hỏi thường gặp
Ngâm vỏ cam trong giấm có bị lên men như enzyme không?
Không. Giấm đã là axit nên men và vi khuẩn khó phát triển, hũ không sinh khí và không cần xả nắp. Nếu thấy sủi bọt nhiều hay mùi rượu, có thể giấm quá loãng hoặc vỏ có nhiều dịch quả, nên bỏ và làm lại với giấm nguyên.
Có dùng vỏ cam đã ép nước cả cùi được không?
Dùng được, nhưng phần cùi và màng còn dịch quả làm nước đục và dễ mốc hơn. Nếu dùng xác cam ép, lạng bớt phần ruột còn dính, để ráo vài giờ trong ngăn mát trước khi ngâm. Vỏ mỏng, ít cùi cho nước trong nhất.
Giấm vỏ cam có khử khuẩn mặt bếp được không?
Không nên coi nó là chất khử khuẩn. Nó làm sạch và khử mùi tốt cho việc lau hằng ngày. Sau khi thái thịt sống hay khi nhà có người ốm, làm sạch bằng giấm vỏ cam hoặc xà phòng rồi khử khuẩn bằng cách phù hợp như nước sôi hay chất có hướng dẫn rõ.
Mùi giấm vẫn nồng dù đã ngâm vỏ thì làm sao?
Thêm vỏ cho đầy hũ hơn và ngâm lâu thêm một tuần, hoặc pha loãng hơn khi dùng. Vỏ quýt, vỏ bưởi cho mùi mạnh hơn vỏ chanh. Mùi giấm vẫn còn khi vừa xịt là bình thường, nó bay đi nhanh khi bề mặt khô.
Có thể thêm tinh dầu mua để thơm hơn không?
Có thể thêm vài giọt, nhưng không làm sạch thêm và có thể làm vệt trên kính. Người có da nhạy cảm, nhà có trẻ nhỏ hay thú cưng nên dè dặt với tinh dầu đậm đặc. Vỏ tươi đã có tinh dầu tự nhiên, thường là đủ.
Giấm vỏ cam có dùng để giặt đồ được không?
Có thể thêm một ít vào lượt xả cuối để khử mùi khăn, với điều kiện mẻ đó không dùng javel. Nhưng dung dịch có màu cam nhẹ, có thể để vệt trên đồ trắng hoặc vải sáng màu, nên với đồ giặt thì giấm trong không ngâm vỏ an toàn hơn.