Giấm ăn và baking soda không phải chất khử khuẩn đáng tin cho những lúc thật sự cần khử khuẩn. Giấm có tính axit nên làm yếu một số vi khuẩn nếu ngâm đủ lâu, baking soda gần như chỉ cọ và khử mùi; cả hai không có nồng độ và thời gian tiếp xúc được kiểm chứng như sản phẩm khử khuẩn có hướng dẫn rõ trên nhãn.
Điều này không làm đồ tẩy rửa tự làm vô dụng. Phần lớn việc nhà là làm sạch, và làm sạch kỹ đã loại đi phần lớn vi sinh vật. Chỉ có vài tình huống cụ thể, như thớt thái thịt sống, nhà có người nôn hay tiêu chảy, đồ chơi trẻ trong mùa dịch, thì bạn cần thêm bước khử khuẩn đúng cách. Bài này giúp bạn nhận ra lúc nào là lúc đó.
Làm sạch, khử khuẩn, tiệt trùng: ba việc khác nhau
Làm sạch là gỡ bụi, dầu, thức ăn thừa, vết bẩn ra khỏi bề mặt rồi để nước cuốn đi. Xà phòng, nước bồ hòn, giấm pha, baking soda đều làm việc này. Khi bề mặt sạch, phần lớn vi khuẩn đi theo chất bẩn, nên làm sạch luôn là bước đầu tiên và quan trọng nhất.
Khử khuẩn là giết phần lớn vi sinh vật còn lại trên bề mặt đã sạch. Việc này cần chất có tác dụng đã được kiểm chứng, đúng nồng độ, và để yên đủ thời gian trước khi lau hoặc tráng. Nhiệt độ cao như nước sôi cũng là một cách khử khuẩn cho đồ chịu nhiệt.
Tiệt trùng là loại gần như toàn bộ vi sinh vật, gồm cả bào tử. Đó là việc của dụng cụ y tế, nồi hấp, không phải việc lau dọn trong nhà. Bình sữa trẻ nhỏ thì làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Vì sao phải tách bạch. Khi gộp ba việc làm một, người ta hay xịt giấm lên bàn rồi tin là đã "diệt khuẩn", hoặc ngược lại, xịt chất khử khuẩn lên bề mặt còn bẩn dầu mỡ, chất bẩn che vi khuẩn nên chất khử khuẩn kém tác dụng. Thứ tự đúng luôn là: làm sạch trước, khử khuẩn sau nếu cần.
Giấm, baking soda và các thứ khác làm được tới đâu
Bảng tóm theo hiểu biết phổ thông, dùng để định hướng việc nhà, không phải hướng dẫn y tế.
| Chất | Làm sạch | Khử khuẩn | Dùng hợp nhất cho |
|---|---|---|---|
| Giấm ăn pha loãng | Tốt với cặn vôi, vệt nước, mùi | Yếu, không ổn định | Kính, vòi nước, ấm đun, khử mùi |
| Baking soda | Cọ nhẹ, khử mùi | Gần như không | Xoong nồi, bồn rửa, thùng rác |
| Nước bồ hòn, xà phòng | Tốt với dầu nhẹ, bụi | Không, nhưng kéo vi khuẩn đi theo bẩn | Bát đĩa, mặt bàn, sàn |
| Nước sôi | Không tẩy dầu | Tốt với đồ chịu nhiệt khi đủ thời gian | Thớt gỗ, khăn, dao, chai lọ thuỷ tinh |
| Nước javel pha đúng nhãn | Kém với dầu mỡ | Tốt khi bề mặt đã sạch | Bồn cầu, sàn khi có người ốm, thớt nhựa |
| Phơi nắng | Không | Có phần, không đo được | Khăn, thớt gỗ, đồ chơi vải sau khi giặt |
Tinh dầu và enzyme vỏ trái cây thường được quảng cáo là "kháng khuẩn tự nhiên". Trong việc nhà, coi chúng là thứ cho mùi dễ chịu và hỗ trợ làm sạch nhẹ, không phải bước khử khuẩn.
Những lúc trong nhà nên khử khuẩn thật
Danh sách này dành cho nhà bình thường, không phải bệnh viện. Ngoài các lúc này, làm sạch bằng đồ tự làm là đủ cho phần lớn ngày.
- Thớt, dao, mặt bàn vừa tiếp xúc thịt sống, cá sống, trứng vỡ. Rửa sạch, rồi tráng nước sôi hoặc khử khuẩn theo nhãn với thớt nhựa.
- Nhà có người nôn, tiêu chảy: bồn cầu, tay nắm cửa nhà vệ sinh, vòi nước, sàn chỗ nôn. Một số loại vi rút đường ruột chịu được nhiều chất tẩy thông thường, giấm không đủ.
- Mùa dịch bệnh ở trẻ như tay chân miệng: đồ chơi, tay nắm, bề mặt trẻ hay chạm. Làm theo hướng dẫn của cơ quan y tế địa phương hoặc nhà trường.
- Sau khi nhà bị ngập nước bẩn: sàn, tường thấp, đồ gỗ bị ngấm.
- Khăn lau bếp, miếng rửa bát dùng lâu ngày có mùi: giặt rồi luộc sôi hoặc thay mới.
- Chỗ có mốc đen lan rộng ở ron gạch, góc tường nhà tắm. Đây vừa là việc làm sạch vừa là việc diệt nấm, đồ tự làm thường không đủ.
Khi gặp các trường hợp trên, việc của đồ tự làm là bước làm sạch đầu tiên. Bước sau cần chất có hướng dẫn rõ ràng, hoặc nhiệt.
Cách khử khuẩn đúng bằng nước javel khi cần
Nước javel gia dụng là chất khử khuẩn phổ biến và rẻ, nhưng cũng là thứ nguy hiểm nhất trong nhà nếu dùng sai. Các bước dưới đây là nguyên lý chung; tỷ lệ pha cụ thể phải đọc trên nhãn chai bạn đang có vì nồng độ mỗi loại khác nhau.
- Làm sạch bề mặt trước bằng nước xà phòng hay nước bồ hòn, xả lại nước, để ráo.
- Mở cửa sổ, bật quạt. Đeo găng tay cao su. Không đứng cúi mặt sát xô pha.
- Pha javel với nước lạnh theo tỷ lệ ghi trên nhãn cho mục đích khử khuẩn bề mặt. Không pha bằng nước nóng.
- Chỉ pha javel với nước. Không thêm giấm, chanh, nước tẩy bồn cầu, nước lau kính hay bất cứ thứ gì khác.
- Lau hoặc đổ lên bề mặt, để yên đúng thời gian nhãn ghi. Bề mặt khô quá nhanh thì lau thêm lượt nữa.
- Với bề mặt tiếp xúc thức ăn hoặc đồ chơi trẻ hay cho vào miệng, tráng lại bằng nước sạch rồi để khô.
- Đổ phần đã pha thừa xuống bồn cầu và xả nước. Dung dịch javel pha loãng mất tác dụng nhanh, lần sau pha mới.
Nếu nhà bạn đang dùng giấm hay nước tẩy bồn cầu dạng axit ở cùng chỗ đó, phải xả nước thật kỹ và đợi khô trước khi dùng javel. Javel gặp axit sinh khí clo, ngửi thấy hắc là đã hít phải.
Nhiệt và nắng: hai cách khử khuẩn ít rác nhất
Nước sôi cho đồ chịu nhiệt. Thớt gỗ, dao, khăn lau bếp bằng cotton, chai lọ thuỷ tinh, hộp inox đều chịu được nước sôi. Dội nước sôi lên thớt sau khi đã rửa sạch, hoặc luộc khăn lau bếp năm mười phút mỗi tuần, là cách khử khuẩn không tốn hoá chất nào. Nhớ dội từ từ để thớt gỗ không nứt.
Luộc khăn và miếng rửa. Khăn lau bếp là chỗ vi khuẩn sinh sôi nhiều nhất trong nhà, vì ẩm và dính thức ăn. Nhà mình chia khăn theo màu: một màu lau bàn ăn, một màu lau bếp, một màu lau tay. Hết ngày thả cả vào nồi luộc hoặc giặt nước nóng.
Phơi nắng có tác dụng nhưng không đo được. Tia nắng và việc khô ráo làm vi khuẩn khó sống, nên phơi thớt, khăn, đồ chơi vải là thói quen tốt. Nhưng mây, góc phơi, thời gian đều thay đổi, nên phơi nắng không thay được bước khử khuẩn ở những lúc đã liệt kê bên trên.
Máy giặt chế độ nước nóng. Nếu máy có chế độ giặt nóng, dùng cho khăn tắm, ga gối khi trong nhà có người ốm. Không cần thêm chất khử khuẩn vào máy nếu nhiệt độ đủ cao và nhãn quần áo cho phép.
Lịch mẫu cho một căn hộ: chỗ nào làm sạch, chỗ nào khử khuẩn
Ví dụ giả định cho nhà chị Lan, căn hộ hai phòng ngủ, bốn người, có một bé đang đi mẫu giáo. Bạn chép lại khung này, sửa theo nhà mình rồi dán trong tủ đồ tẩy rửa.
| Chỗ | Hằng ngày | Hằng tuần | Khi có lý do |
|---|---|---|---|
| Bàn ăn | Lau nước bồ hòn pha loãng, lau khô | Lau kỹ chân bàn, mép bàn | Khử khuẩn khi trẻ ốm, sau tiệc đông người |
| Thớt và dao | Rửa xà phòng, dựng khô | Dội nước sôi, phơi nắng thớt gỗ | Ngay sau khi thái thịt cá sống |
| Khăn lau bếp | Giặt, phơi khô | Luộc sôi hoặc giặt nóng | Thay ngay khi có mùi |
| Bồn rửa bát | Cọ baking soda, xả nước | Tẩy cặn vòi bằng giấm pha | Khử khuẩn khi vừa rửa thịt sống |
| Bồn cầu | Cọ chổi, rắc baking soda chỗ ố | Cọ kỹ dưới vành | Khử khuẩn khi có người nôn, tiêu chảy |
| Tay nắm cửa, công tắc | Không cần | Lau khăn ẩm | Khử khuẩn trong mùa dịch hoặc khi nhà có người ốm |
| Đồ chơi của bé | Không cần | Rửa nước xà phòng, phơi | Theo hướng dẫn của trường hoặc y tế khi có dịch |
Nhìn vào bảng sẽ thấy cột "hằng ngày" và "hằng tuần" gần như toàn đồ tự làm và nước sôi. Chất khử khuẩn mua chỉ xuất hiện ở cột cuối, nên một chai nhỏ dùng được rất lâu. Đó là cách nhà mình vừa bớt hoá chất vừa không đánh cược sức khoẻ.
Lỗi hay gặp và hiểu lầm cần bỏ
Những câu dưới đây nhà mình nghe nhiều nhất trong các nhóm sống xanh. Câu nào nghe quen, bạn đọc phần sửa bên cạnh.
- "Giấm diệt được 99 phần trăm vi khuẩn." Con số này không có nguồn đáng tin cho việc lau nhà. Giấm làm sạch tốt, khử khuẩn thì không ổn định.
- "Trộn giấm với baking soda cho mạnh hơn." Hai chất trung hoà nhau, sủi bọt rồi còn lại nước muối loãng, yếu hơn từng chất riêng.
- "Xịt chất khử khuẩn rồi lau ngay." Chất khử khuẩn cần thời gian tiếp xúc, lau ngay là gần như vô tác dụng.
- "Thêm javel vào chai giấm pha cho tiện." Đây là cách tự tạo khí clo trong nhà. Không bao giờ.
- "Nhà sạch thì phải khử khuẩn hằng ngày." Không cần. Khử khuẩn quá tay tốn tiền, hại da tay, hại đường ống và nguồn nước. Làm sạch hằng ngày, khử khuẩn khi có lý do.
- "Đồ tự nhiên thì không cần cất." Giấm đậm đặc làm bỏng mắt, nước bồ hòn đắng độc nếu uống nhiều. Mọi chai tẩy rửa đều cất xa trẻ.
Áp vào nhà bạn: viết ra ba việc bạn đang "khử khuẩn" hằng ngày, xem việc nào thật ra chỉ cần làm sạch, và việc nào trong danh sách ở mục trên mà nhà mình đang bỏ qua. Thường là khăn lau bếp.
Câu hỏi thường gặp
Giấm nồng độ cao bán làm vệ sinh có khử khuẩn được không?
Giấm đậm đặc hơn có tính axit mạnh hơn nhưng cũng ăn mòn hơn, làm hỏng đá tự nhiên, ron gạch, kim loại mạ và gây bỏng da mắt. Với nhà bình thường, giấm ăn pha loãng cho việc làm sạch là đủ, còn khử khuẩn thì dùng chất có hướng dẫn rõ.
Rửa thớt bằng chanh và muối có sạch không?
Chanh và muối chà giúp khử mùi tanh, gỡ vết thâm trên thớt gỗ, và việc chà kỹ kéo đi nhiều chất bẩn. Nhưng sau khi thái thịt sống thì vẫn nên rửa xà phòng rồi dội nước sôi, chanh muối không thay được bước đó.
Nhà có trẻ sơ sinh có nên dùng đồ tẩy rửa tự làm không?
Dùng cho việc làm sạch nhà cửa thông thường thì được, nhưng đồ dùng của bé như bình sữa, núm ti nên làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Nếu chưa rõ một hỗn hợp tự pha có hợp với đồ của bé không, hỏi bác sĩ nhi trước khi dùng.
Cồn có thay javel để khử khuẩn bề mặt được không?
Cồn nồng độ thích hợp khử khuẩn được bề mặt nhỏ như tay nắm cửa, điện thoại, nhưng bay hơi nhanh, dễ cháy và không hợp với mảng rộng như sàn hay bồn cầu. Tuyệt đối không trộn cồn với javel vì sinh chất độc.
Có cần khử khuẩn rau sống bằng thuốc tím hay nước muối không?
Nước muối loãng không khử khuẩn được rau. Cách phổ thông vẫn là nhặt bỏ phần dập, rửa dưới vòi nước chảy nhiều lần, chà nhẹ bề mặt. Các hoá chất ngâm rau chỉ dùng khi biết rõ cách dùng, và vẫn phải xả kỹ.
Đã lỡ ngửi phải mùi hắc khi trộn chất tẩy thì làm gì?
Rời khỏi phòng ngay, mở hết cửa, không quay lại dọn khi mùi còn nồng. Nếu thấy khó thở, ho nhiều, tức ngực hay cay mắt kéo dài, gọi cấp cứu hoặc tới cơ sở y tế gần nhất và nói rõ đã trộn những chất gì.