Khi tự pha đồ tẩy rửa, chỉ trộn những thứ bạn biết rõ là gì, và không bao giờ cho javel gặp giấm, chanh, nước tẩy bồn cầu, cồn hay nước lau kính có amoniac. Những cặp này sinh khí độc ngay trong phòng tắm kín, và chuyện xảy ra nhiều nhất không phải khi ai đó cố tình pha mà khi dùng nối tiếp hai chai ở cùng một chỗ.
Người sống ít rác thường tự hào về tủ đồ tẩy rửa "tự nhiên", nhưng nhà nào cũng còn một chai javel hay nước tẩy bồn cầu cho lúc cần. Chính sự lẫn lộn giữa hai nhóm đó là chỗ rủi ro. Bài này liệt kê sáu cặp nguy hiểm, giải thích ngắn vì sao, và chỉ cách dùng hai chất trong cùng một buổi dọn mà không tự đầu độc mình.
Sáu cặp không được trộn và vì sao
Tên chất trong bảng là tên phổ thông. Đọc thành phần trên nhãn chai nhà bạn để biết chai nào thuộc nhóm nào: "hypochlorite" là javel, "hydrochloric" hay "axit" là nhóm axit, "ammonia" là amoniac.
| Cặp | Sinh ra gì | Hay xảy ra lúc nào |
|---|---|---|
| Javel với giấm, chanh | Khí clo, hắc, cay mắt, khó thở | Xịt giấm lau vòi xong đổ javel xuống bồn |
| Javel với nước tẩy bồn cầu dạng axit | Khí clo, lượng lớn hơn | Cọ bồn cầu "cho chắc" bằng hai chai |
| Javel với nước lau kính có amoniac, nước tiểu đậm | Khí cloramin gây tổn thương phổi | Lau kính rồi lau sàn bằng javel, hoặc cọ bồn tiểu |
| Javel với cồn | Các chất độc dễ bay hơi | Pha "nước khử khuẩn mạnh" theo mẹo trên mạng |
| Oxy già với giấm | Axit peracetic ăn mòn da, mắt, phổi | Mẹo "tẩy ố" trộn sẵn trong một chai |
| Hai loại thông cống khác nhau | Nóng, sôi, bắn ngược, có thể sinh khí | Đổ loại này chưa thông, đổ thêm loại kia |
Javel có mặt ở bốn trên sáu cặp. Đó là lý do nhà mình coi javel là chai "đứng một mình": không chiết sang chai khác, không đặt cạnh chai giấm, dùng xong rửa sạch tay và dụng cụ.
Còn giấm với baking soda thì sao
Không độc, nhưng cũng không sạch hơn. Giấm là axit, baking soda là kiềm nhẹ. Gặp nhau, chúng sủi bọt khí cacbonic, nước và một chút muối, nghĩa là hai chất trung hoà nhau và mất phần lớn sức của từng chất. Cảnh sủi bọt trông có vẻ đang làm việc, thực ra phần làm việc đã qua trước khi bọt hết.
Nguy hiểm duy nhất là đóng kín. Trộn hai thứ trong chai rồi vặn nắp, khí sinh ra làm chai phồng, có thể bật nắp hoặc vỡ, bắn dung dịch vào mặt. Mẹo "pha sẵn một chai đa năng giấm và baking soda" vì thế vừa vô ích vừa có rủi ro.
Cách dùng đúng là nối tiếp, có lý do. Ví dụ cọ bồn rửa: rắc baking soda, cọ, xả nước sạch. Sau đó nếu vòi có cặn vôi thì mới xịt giấm vào vòi. Mỗi chất làm việc của nó, không cần gặp nhau.
Thông cống bằng giấm và baking soda? Bọt có thể đẩy được chút cặn mềm ở miệng ống, nhưng không làm tan mỡ đông hay búi tóc. Nước sôi, cây thông cống cơ học, hoặc tháo xi phông ra rửa hiệu quả hơn.
Dùng hai chất trong cùng một buổi dọn: các bước an toàn
Có những lúc bạn thật sự cần hai chất ở một chỗ, chẳng hạn bồn cầu vừa có cặn vôi (cần axit) vừa cần khử khuẩn vì có người ốm (cần javel). Làm theo thứ tự này.
- Mở cửa sổ, bật quạt hút. Nhà tắm không có cửa sổ thì mở cửa ra ngoài và bật quạt hướng ra.
- Làm việc với chất thứ nhất xong hẳn: cọ, chờ, rồi xả nước ít nhất hai ba lần cho trôi hết.
- Rửa sạch chổi cọ, găng tay, xô dưới vòi nước. Dụng cụ còn dính axit là nguồn trộn nhầm thường bị quên.
- Đợi bề mặt ráo, tốt nhất cách vài tiếng hoặc làm vào ngày khác nếu được.
- Dùng chất thứ hai theo đúng nhãn. Nếu ngửi thấy mùi hắc lạ, dừng lại, ra ngoài, xả thêm nước.
- Không bao giờ đổ chất thứ hai lên chỗ chất thứ nhất "còn đang ngấm".
Nhiều gia đình chọn cách đơn giản hơn: tách hẳn ngày. Thứ bảy cọ cặn vôi bằng giấm, chủ nhật nếu cần thì khử khuẩn. Cách này gần như loại bỏ khả năng hai chất còn sót gặp nhau.
Những chỗ trộn nhầm hay xảy ra mà không ai để ý
Hầu như không ai cố tình đổ hai chai vào nhau. Rủi ro nằm ở những chỗ khuất dưới đây.
- Xô lau nhà dùng chung: hôm trước lau javel, hôm sau đổ nước giấm vào mà chưa rửa xô.
- Bình xịt chiết lại: chai từng đựng nước tẩy bồn cầu được rửa qua rồi đựng javel pha.
- Bồn cầu: nước tẩy bồn cầu dạng axit còn đọng dưới vành, ai đó trong nhà đổ thêm javel.
- Máy giặt: cho javel tẩy trắng vào ngăn này, đổ giấm làm mềm vải vào ngăn kia trong cùng một lượt.
- Lau kính bằng nước có amoniac rồi lau khung nhôm bằng khăn đã nhúng javel.
- Viên tẩy bồn cầu treo sẵn trong két nước, cộng thêm chai tẩy khác đổ hằng tuần. Đọc thành phần viên treo.
- Chai không nhãn: không ai trong nhà nhớ chai nước trong trong tủ là giấm hay javel pha.
Quy tắc nhà mình: mỗi chai một nhãn, mỗi xô một việc, và người dọn hôm nay là người duy nhất được đổ hoá chất vào bồn cầu hôm đó.
Lỡ hít phải hay bắn vào người: xử lý ban đầu
Hít phải mùi hắc: rời khỏi phòng ngay, ra chỗ thoáng. Không quay lại cố dọn nốt. Mở cửa từ bên ngoài nếu được. Ho nhẹ, cay mũi thoáng qua rồi hết thì nghỉ ngơi, theo dõi.
Khó thở, tức ngực, ho không dứt, choáng: gọi cấp cứu hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất, mang theo chai đã dùng hoặc chụp lại nhãn để bác sĩ biết chất gì.
Bắn vào mắt: rửa dưới vòi nước sạch chảy nhẹ liên tục ít nhất mười lăm phút, giữ mí mắt mở. Tháo kính áp tròng nếu có. Sau đó đi khám mắt, kể cả khi thấy đỡ.
Dính da: cởi quần áo dính hoá chất, rửa vùng da dưới nước chảy nhiều phút. Không bôi kem, dầu hay thứ gì khác lên trước khi rửa sạch.
Trẻ nuốt phải: không tự gây nôn, không cho uống giấm hay sữa theo mẹo. Đưa trẻ đi viện ngay, mang theo chai.
Đọc nhãn để biết chai nào thuộc nhóm nào
Tên thương mại không nói chai đó là axit hay javel. Lật ra mặt sau, tìm thành phần và ký hiệu cảnh báo. Mấy chữ dưới đây giúp bạn xếp chai vào đúng nhóm.
- Có chữ natri hypoclorit, sodium hypochlorite, hoặc ghi "chứa clo hoạt tính": nhóm javel. Nhiều nước tẩy trắng quần áo, nước tẩy bồn cầu dạng gel đặc và nước lau sàn "khử khuẩn" thuộc nhóm này.
- Có chữ axit clohydric, hydrochloric acid, axit sunfamic, axit citric nồng độ cao: nhóm axit. Phần lớn nước tẩy bồn cầu dạng lỏng tẩy cặn ố và nước tẩy cặn vôi thuộc nhóm này.
- Có chữ amoniac, ammonia, ammonium hydroxide: nhóm amoniac. Gặp ở một số nước lau kính, nước lau đa năng.
- Có chữ hydrogen peroxide, oxy già, "tẩy trắng oxy": nhóm oxy hoá, không trộn với giấm.
- Có chữ natri hydroxit, sodium hydroxide, xút: nhóm kiềm mạnh, thường là bột hoặc gel thông cống. Rất ăn da, không trộn với axit.
- Có chữ cồn, ethanol, isopropyl alcohol: nhóm cồn, không trộn với javel.
- Ký hiệu cảnh báo hình ngọn lửa, hình bàn tay bị ăn mòn, dấu chấm than: đọc kỹ phần "không được dùng chung với".
Sau khi đọc, lấy băng dính ghi thêm một chữ to trên nắp: "JAVEL", "AXIT", "KIỀM". Người trong nhà không cần nhớ thành phần, chỉ cần nhớ hai nắp khác chữ thì không đổ cùng chỗ.
Tình huống giả định: một buổi dọn nhà tắm suýt hỏng
Chị Hoa ở chung cư, đã chuyển sang dùng giấm pha và baking soda được nửa năm. Sáng chủ nhật, chị xịt giấm pha lên vòi sen và mặt bồn cầu cho tan cặn vôi, để ngấm. Trong lúc đó, chồng chị thấy bồn cầu ố vàng, lấy chai javel còn sót trong tủ đổ một vòng dưới vành cho nhanh. Nhà tắm nhỏ, cửa sổ đóng vì trời mưa.
Vài phút sau, mùi hắc bốc lên, anh ho sặc, mắt cay. May là anh nhận ra mùi lạ, đi ra ngoài ngay, mở cửa ban công cho thoáng, đợi một lúc lâu mới quay lại xả nước nhiều lần. Không ai phải đi viện, nhưng cả nhà phải ở ngoài phòng khách gần một tiếng.
Không ai trong chuyện này làm sai theo nghĩa "pha bậy". Mỗi người dùng một chai đúng việc của nó. Cái thiếu là hai người không biết người kia vừa làm gì, và chai javel nằm lẫn trong tủ đồ tự làm. Sau hôm đó, nhà chị Hoa đặt ba luật: javel cất riêng ngăn trên cùng; ai dọn nhà tắm thì treo khăn ở tay nắm cửa để người khác biết; và không dùng javel trong nhà tắm vào ngày đã dùng giấm.
Danh sách kiểm tủ đồ tẩy rửa của bạn
Mở tủ dưới bồn rửa và tủ nhà tắm, đối chiếu từng dòng. Mất mười phút, nhà mình làm lại mỗi lần dọn tết.
- Mỗi chai đều có nhãn rõ tên chất, kể cả chai tự pha.
- Javel và nước tẩy bồn cầu không đứng cạnh chai giấm, chai chanh.
- Không có chai nào là chai nước uống, chai sữa, chai nước ngọt cũ.
- Không có chai "pha sẵn nhiều thứ" mà không ai nhớ công thức.
- Tủ ở trên cao hoặc có chốt nếu nhà có trẻ dưới sáu tuổi.
- Có một đôi găng tay cao su còn tốt.
- Xô, chổi dùng cho javel được rửa sạch sau mỗi lần.
- Chai hết hạn, chai không rõ nguồn được gom riêng để bỏ theo hướng dẫn thu gom chất thải nguy hại của địa phương (hỏi ban quản lý chung cư hoặc UBND cấp xã).
Dòng nào chưa đạt, sửa ngay hôm đó. Việc tốn công nhất thường là dán nhãn lại những chai tự pha, nhưng chỉ cần làm một lần, những lần sau ghi nhãn ngay lúc pha là thành nếp.
Câu hỏi thường gặp
Pha javel với nước nóng cho mạnh hơn có được không?
Không nên. Nước nóng làm javel phân huỷ nhanh và bay hơi nhiều hơn, mùi nồng hơn mà tác dụng khử khuẩn không tăng. Pha với nước lạnh theo đúng tỷ lệ trên nhãn, dùng trong ngày rồi đổ phần thừa đi.
Nước tẩy bồn cầu và javel cùng hãng thì trộn được không?
Cùng hãng không có nghĩa là trộn được. Nếu nước tẩy bồn cầu là loại axit thì gặp javel vẫn sinh khí clo như thường. Đọc thành phần, và tốt nhất không trộn hai sản phẩm nào với nhau trừ khi nhãn ghi rõ được phép.
Đã dùng giấm lau bồn rửa thì bao lâu sau mới dùng javel được?
Xả nước thật kỹ nhiều lần ngay sau khi dùng giấm, để bề mặt khô ráo, rồi mới dùng javel với cửa sổ mở. Nhà mình thường làm cách vài tiếng hoặc tách sang ngày khác cho chắc, nhất là với bồn cầu và ống thoát nước có nước đọng.
Tinh dầu thêm vào javel cho thơm có sao không?
Không nên thêm gì vào javel. Tinh dầu là hỗn hợp nhiều chất hữu cơ, có thể phản ứng với javel và làm javel giảm tác dụng. Muốn bớt mùi, hãy pha đúng tỷ lệ, mở cửa, tráng lại nước sạch sau khi đủ thời gian.
Chai javel cũ đã rửa có dùng để đựng giấm pha được không?
Không nên dùng lại chai từng đựng javel hay nước tẩy bồn cầu cho bất cứ dung dịch nào khác, vì khó rửa sạch hoàn toàn và người trong nhà dễ nhầm theo hình dáng chai. Chai tự pha nên là chai riêng, hình dạng khác, có nhãn rõ.