"Phân huỷ sinh học" nghĩa là vi sinh vật có thể ăn dần vật liệu đó thành nước, khí và chất mùn, nhưng câu ấy chỉ có giá trị khi đi kèm hai điều: phân huỷ trong điều kiện nào và mất bao lâu. Một chiếc túi được ghi phân huỷ sinh học có thể tan trong vài tháng ở bể ủ nóng ẩm có kiểm soát, nhưng nằm gần như nguyên vẹn nhiều năm trong bãi rác kín hay dưới đáy mương. Bao bì chỉ ghi chữ mà không ghi điều kiện là bao bì đang nói nửa câu.
Phần dưới giải thích chữ này đúng ở đâu, sai ở đâu, cách đọc một dòng ghi trên túi hay ly cho tỉnh táo, mấy câu nên hỏi người bán, và cách xử lý đồ "phân huỷ sinh học" sau khi dùng để nó không đi chung đường với túi nilon thường. Nhà mình đã mất khá lâu mới hiểu ra rằng chữ đẹp trên bao bì không tự làm rác biến mất.
Về mặt khoa học, chữ này thật ra nói gì
Gần như mọi vật liệu gốc hữu cơ đều phân huỷ sinh học nếu đợi đủ lâu: lá chuối vài tuần, giấy vài tháng, gỗ vài năm, và theo một nghĩa rất rộng thì cả nhựa thường cũng bị vi sinh vật tấn công, chỉ là chậm tới mức không có ý nghĩa với đời người. Vì vậy chữ "phân huỷ sinh học" đứng một mình gần như không cho bạn biết gì. Cái cần biết là tốc độ và môi trường.
Bốn yếu tố quyết định tốc độ: nhiệt độ, độ ẩm, lượng oxy và mật độ vi sinh vật. Bể ủ công nghiệp giữ nhiệt cao, đảo trộn đều, ẩm vừa phải nên vi sinh vật làm việc nhanh. Thùng ủ nhỏ ở ban công mát hơn và chậm hơn nhiều. Bãi chôn lấp thì bị nén chặt, thiếu oxy, khô ở bên trong, nên ngay cả rau củ cũng có thể nằm rất lâu. Nước biển lạnh và nghèo vi sinh vật phân huỷ ở mức gần như đứng yên.
Nói cách khác, chữ trên bao bì mô tả khả năng của vật liệu trong một phòng thí nghiệm hoặc một nhà máy, còn số phận thật của chiếc túi lại do con đường rác ở khu bạn ở quyết định. Hai thứ này rất hay lệch nhau. Một chiếc ly phân huỷ sinh học bỏ vào thùng rác chung ở chung cư, rồi đi cùng xe rác tới bãi chôn lấp, thực tế được đối xử như một chiếc ly nhựa.
Cùng một chiếc túi, mỗi nơi một số phận
Bảng dưới là cách nhà mình hình dung để khỏi bị một dòng chữ dẫn dắt. Thời gian chỉ là mức tương đối giữa các môi trường, không phải con số đo được cho một sản phẩm cụ thể:
| Nơi chiếc túi kết thúc | Điều kiện | Tốc độ phân huỷ tương đối | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bể ủ công nghiệp | Nóng, ẩm, đảo trộn, nhiều vi sinh vật | Nhanh nhất | Chỉ khi khu bạn có thu gom riêng rác hữu cơ đưa về đó |
| Thùng ủ tại nhà | Ấm vừa, ẩm, lượng nhỏ | Chậm hơn nhiều, có khi không xong | Nhiều loại chỉ đạt chuẩn ủ công nghiệp, không đạt ủ nhà |
| Đất vườn, bãi đất trống | Thay đổi theo mùa | Chậm, không đều | Mảnh vụn có thể còn lại khá lâu |
| Bãi chôn lấp | Nén chặt, thiếu oxy | Rất chậm | Khi phân huỷ yếm khí còn sinh khí mê-tan |
| Sông, biển | Lạnh, loãng | Gần như không đáng kể | Vẫn gây hại cho cá, chim như túi thường |
Cột cuối là phần ít bao bì nào ghi. Bạn chỉ cần nhớ: túi phân huỷ sinh học rơi xuống mương vẫn là rác ở mương. Nó không phải giấy phép để vứt bừa.
Đọc một dòng ghi trên bao bì: năm câu tự hỏi
Khi cầm một chiếc túi, hộp hay ly có chữ phân huỷ sinh học, nhà mình tự hỏi năm câu dưới đây trước khi tin hay trả thêm tiền:
- Phân huỷ ở đâu? Có ghi "trong điều kiện ủ công nghiệp", "ủ tại nhà", "trong đất" hay không ghi gì. Không ghi là dấu hiệu đầu tiên cần dè chừng.
- Trong bao lâu? Một con số thời gian đi kèm môi trường cụ thể đáng tin hơn những chữ như "nhanh chóng", "tự nhiên", "thân thiện".
- Làm từ gì? Ghi rõ vật liệu (bột ngô, bã mía, giấy, nhựa có phụ gia…) hay chỉ ghi một chữ chung chung.
- Cả sản phẩm hay một phần? Ly giấy có lớp tráng, hộp có nắp nhựa trong, túi có quai khác chất: chữ phân huỷ có thể chỉ đúng cho thân hộp.
- Có thông tin ai kiểm chứng không? Một tổ chức thử nghiệm, một tiêu chuẩn được nêu tên, hay chỉ là lời của chính người bán. Không có cũng chưa chắc là giả, nhưng bạn nên coi đó là lời tự nhận.
Năm câu này không để bắt lỗi người bán mà để biết mình đang mua cái gì. Nhiều sản phẩm tử tế vẫn ghi thiếu vì người làm bao bì không nghĩ khách sẽ hỏi.
Những cách nói khiến chữ "phân huỷ sinh học" trở nên mập mờ
"Phân huỷ hoàn toàn", "không để lại gì". Câu tuyệt đối thường là câu quảng cáo. Ngay cả trong bể ủ tốt, quá trình cũng cần thời gian và điều kiện, và kết quả phụ thuộc cách vận hành.
"Tự phân huỷ" mà không nói cách nào. Có loại túi chỉ vỡ vụn nhờ ánh nắng và nhiệt, chứ không được vi sinh vật ăn hết. Vỡ vụn và phân huỷ sinh học là hai chuyện khác nhau, bài so sánh các loại nhựa trong cùng danh mục nói kỹ hơn.
"Thân thiện môi trường" đặt cạnh chữ phân huỷ. Hai cụm từ được ghép để người đọc tự suy ra "dùng thoải mái". Thật ra một chiếc túi dùng một lần thì dù làm bằng gì vẫn tốn nguyên liệu, nước, điện và công vận chuyển.
Hình lá cây, màu xanh lá, hình trái đất. Hình vẽ không phải lời cam kết. Bạn đọc phần chữ, không đọc màu.
Con số phần trăm không có mẫu số. Ví dụ "phân huỷ 90%" mà không nói 90% của cái gì, trong bao lâu, ở đâu.
Tình huống giả định: nhà chị Lan đổi sang túi đựng rác phân huỷ
Chị Lan ở một căn hộ chung cư, mỗi tuần dùng khoảng bảy túi đựng rác. Chị đổi sang loại túi ghi phân huỷ sinh học, giá cao hơn loại thường một tầng, với suy nghĩ rác nhà mình sẽ "tan" nhanh hơn. Tòa nhà của chị chưa có thu gom rác hữu cơ riêng; mọi túi rác đều xuống chung một thùng và chở đi cùng một xe.
Trong trường hợp này, chiếc túi mới gần như không đổi số phận của rác nhà chị. Thứ chị thật sự có thể đổi nằm ở chỗ khác: tách rác bếp ra ủ nếu có ban công, gom vỏ chai, giấy để bán ve chai, nhờ vậy số túi rác mỗi tuần giảm từ bảy xuống còn ba bốn. Giảm số túi có tác dụng rõ hơn đổi chất liệu túi.
Nếu sau này phường của chị có thu gom rác hữu cơ riêng và đơn vị thu gom chấp nhận túi phân huỷ đạt chuẩn ủ, lúc đó túi phân huỷ mới phát huy đúng chỗ. Muốn biết khu mình đang ở giai đoạn nào, cách nhanh nhất là hỏi ban quản lý toà nhà hoặc UBND cấp xã nơi bạn ở về lịch và cách thu gom rác đã phân loại, theo tinh thần phân loại rác tại nguồn của Luật Bảo vệ môi trường 2020.
Xử lý đồ "phân huỷ sinh học" sau khi dùng
Đây là phần bao bì ít khi dặn. Cách làm hợp lý tuỳ vào việc khu bạn thu gom ra sao:
- Khu chưa phân loại: bỏ vào rác còn lại như mọi túi khác. Đừng bỏ vào thùng tái chế, vì vật liệu phân huỷ trộn vào nhựa tái chế làm hỏng mẻ nhựa.
- Khu có thu gom rác hữu cơ riêng: chỉ bỏ vào đó khi đơn vị thu gom nói rõ chấp nhận loại túi, ly này. Nếu không chắc, xếp vào rác còn lại.
- Có thùng ủ tại nhà: thử một mẩu nhỏ, cắt vụn, theo dõi vài tháng. Mẩu nào còn nguyên hình thì loại đó không hợp với thùng nhà bạn, lần sau bỏ rác thường.
- Ra ngoài, không có thùng phù hợp: mang về nhà xử lý, không vứt ra đất hay nước với ý nghĩ "đằng nào nó cũng tự tan".
- Đồ còn dùng được: túi phân huỷ cũng có thể dùng lại vài lần như túi thường trước khi làm túi rác. Mỗi lần dùng lại là bớt một chiếc phải mua.
Lỗi hay gặp nhất là xem chữ phân huỷ như vé miễn phân loại. Thật ra loại này đòi hỏi bạn phân loại kỹ hơn, vì nó không thuộc hẳn nhóm nhựa tái chế mà cũng chưa chắc hợp với ủ tại nhà.
Hỏi người bán thế nào cho ra thông tin
Người bán lẻ thường chỉ nhắc lại chữ trên bao bì. Muốn biết thêm, bạn hỏi cụ thể. Mấy câu dưới đây nhà mình hay dùng, nói nhẹ nhàng, không vặn vẹo:
- "Loại túi này phân huỷ trong điều kiện nào ạ, ủ công nghiệp hay để ngoài đất cũng được?"
- "Bên mình có kết quả thử nghiệm hay giấy tờ gì của nhà sản xuất không, cho em xem qua được không?"
- "Túi làm từ nguyên liệu gì, có trộn nhựa thường không?"
- "Hạn dùng bao lâu, để trong kho nóng có bị mủn trước khi dùng không?"
- "Dùng xong bên mình khuyên bỏ vào đâu?"
Một người bán hiểu hàng sẽ trả lời được ít nhất ba câu, hoặc hẹn hỏi lại nhà cung cấp. Câu trả lời kiểu "cứ yên tâm, loại này tự tan hết" là tín hiệu nên coi chữ trên bao bì như lời quảng cáo hơn là thông tin.
Nếu bạn mua sỉ để dùng cho quán hay văn phòng, hãy xin thông tin bằng văn bản và giữ lại. Khi khách hỏi, bạn có cái để trả lời thật, thay vì nhắc lại lời người bán. Còn nếu mua lẻ vài gói cho gia đình, câu hỏi về điều kiện phân huỷ và cách xử lý sau dùng là đủ; không cần biến mỗi lần đi chợ thành buổi điều tra.
Câu hỏi thường gặp
Túi phân huỷ sinh học có tốt hơn túi nilon thường không?
Có thể tốt hơn nếu nó thật sự đi vào nơi ủ phù hợp. Nếu đi chung bãi chôn lấp, khác biệt nhỏ hơn nhiều so với lời quảng cáo. Thứ chắc chắn tốt hơn là dùng ít túi đi, dùng lại túi đã có.
Phân huỷ sinh học mất bao lâu?
Không có một con số chung. Cùng một vật liệu có thể xong trong vài tháng ở bể ủ công nghiệp nhưng rất lâu ở bãi chôn lấp hay dưới nước. Con số chỉ đáng tin khi đi kèm điều kiện thử cụ thể.
Có nên bỏ ly giấy phân huỷ vào thùng tái chế giấy không?
Thường là không, vì ly giấy hay có lớp tráng chống thấm. Nhiều cơ sở thu mua giấy không nhận loại này. Hỏi người thu gom ở khu bạn, nếu không rõ thì xếp vào rác còn lại.
Làm sao biết chữ phân huỷ sinh học trên bao bì là thật?
Xem có ghi điều kiện, thời gian, vật liệu và thông tin kiểm chứng hay không. Thiếu cả bốn thì đó chủ yếu là lời tự nhận của người bán. Bạn có thể hỏi người bán xin thông tin thử nghiệm.
Túi phân huỷ để lâu trong tủ có bị mủn không?
Một số loại có thể giòn hoặc mủn dần khi gặp nóng ẩm, nhất là loại có phụ gia. Nên mua vừa đủ dùng trong vài tháng, cất nơi khô mát, tránh mua tích trữ số lượng lớn.
Vứt túi phân huỷ ra vườn có sao không?
Không nên. Ngoài vườn thiếu điều kiện ổn định, túi có thể nằm lâu hoặc vỡ thành mảnh nhỏ. Nếu muốn ủ, cho vào thùng ủ, cắt nhỏ và theo dõi, không vứt rải rác.