Compostable, hay "có thể ủ phân", là lời hứa chặt hơn "phân huỷ sinh học": vật liệu phải phân huỷ trong một thời gian giới hạn thành mùn không gây hại cho đất, nhưng hầu hết sản phẩm compostable trên thị trường chỉ đạt điều đó trong bể ủ công nghiệp nóng và đảo trộn liên tục. Nếu bao bì không ghi "ủ tại nhà", bạn nên mặc định nó cần ủ công nghiệp, và thùng ủ ở ban công nhà mình rất có thể không xử lý nổi.
Bài này dành cho người đã có hoặc định làm thùng ủ rác bếp, và người hay gặp ly, hộp, ống hút, túi đựng ghi compostable ở quán cà phê, hội chợ. Phần dưới phân biệt hai kiểu ủ, đưa ra cách thử một sản phẩm trong thùng nhà, bảng xử lý từng loại đồ và những lỗi khiến thùng ủ hỏng. Cách làm trong bài là kinh nghiệm thực tế, không thay cho hướng dẫn của đơn vị thu gom nơi bạn ở.
Ủ công nghiệp và ủ tại nhà khác nhau ra sao
Hai kiểu ủ cùng tên nhưng điều kiện chênh nhau rất xa. Bảng dưới so theo những thứ ảnh hưởng tới việc một chiếc ly compostable có tan hay không:
| Yếu tố | Ủ công nghiệp | Ủ tại nhà (thùng, hố, túi ủ) |
|---|---|---|
| Nhiệt độ | Giữ nóng cao và đều trong nhiều tuần | Ấm lên lúc đầu rồi nguội dần, phụ thuộc lượng rác và thời tiết |
| Đảo trộn | Máy đảo đều, cấp khí đủ | Tay đảo, lúc nhớ lúc quên |
| Độ ẩm | Được canh chỉnh | Dễ quá ướt mùa mưa, quá khô mùa nắng |
| Lượng rác | Rất lớn, giữ nhiệt tốt | Vài ký mỗi tuần, khó giữ nhiệt |
| Vật liệu xử lý được | Phần lớn đồ ghi compostable | Rác bếp, lá, giấy không tráng; nhiều loại nhựa compostable không xong |
| Thời gian | Tính bằng tuần đến vài tháng | Tính bằng tháng đến hơn năm, có khi còn mảnh |
Nhìn bảng sẽ hiểu vì sao cùng một chiếc ly có người bảo "tan nhanh lắm" mà người khác thấy nằm im nửa năm trong thùng. Họ đang nói về hai cái lò khác nhau.
Ở nhiều địa phương hiện nay, rác hữu cơ chưa được thu gom riêng đưa về bể ủ công nghiệp. Nếu vậy, đồ compostable dạng công nghiệp thực tế không có chỗ để được ủ đúng cách.
Trên bao bì cần thấy gì để biết loại nào
Không cần nhớ tên tiêu chuẩn nào, chỉ cần tìm các thông tin sau trên bao bì hoặc hỏi người bán:
- Ghi rõ "ủ tại nhà" (home compostable) hay "ủ công nghiệp" (industrial compostable). Chỉ ghi "compostable" trống không thì xếp vào nhóm công nghiệp.
- Ghi vật liệu: bã mía, giấy không tráng, lá, tre ép thường dễ ủ nhà hơn các loại nhựa gốc thực vật.
- Ghi phạm vi: thân ly hay cả nắp, ống hút đi kèm. Nắp trong suốt rất hay là vật liệu khác.
- Có nêu tên một tiêu chuẩn hoặc tổ chức thử nghiệm để bạn tra lại, hay chỉ có hình chiếc lá.
- Có dặn cách xử lý sau dùng không. Bao bì có trách nhiệm thường nói thẳng "không bỏ vào thùng tái chế nhựa".
Nếu cửa hàng không trả lời được câu "ủ nhà hay ủ công nghiệp", bạn vẫn mua được, nhưng nên tính như đồ bỏ rác còn lại, đừng trông vào thùng ủ.
Thử một sản phẩm compostable trong thùng ủ nhà
Cách chắc nhất là thử với chính thùng của bạn. Nhà mình làm như sau với mỗi loại ly, hộp mới gặp:
- Lấy một mẫu, cắt thành mảnh cỡ đốt ngón tay. Không thả nguyên chiếc vì phần gấp mép dày sẽ chậm hơn hẳn.
- Đánh dấu vị trí bằng một que tre cắm cạnh, ghi ngày bỏ vào sổ nhỏ hoặc ghi chú điện thoại.
- Vùi vào giữa đống ủ, nơi ấm nhất, trộn với rác bếp tươi và lá khô theo tỷ lệ bạn vẫn dùng.
- Giữ ẩm như miếng bọt biển vắt ráo, đảo mỗi tuần một lần.
- Sau khoảng hai tháng, bới ra xem. Mảnh mềm, mủn, đổi màu là đang đi đúng hướng; mảnh còn cứng, giữ nguyên mép là loại này không hợp.
- Ghi kết quả: loại nào tan, loại nào không. Lần sau gặp lại cùng loại thì khỏi thử.
Đừng thử cùng lúc quá nhiều loại; thùng nhỏ bị nhồi đồ khó phân huỷ sẽ nguội và bốc mùi. Mỗi đợt một hai mẫu là vừa.
Khi sàng phân thành phẩm, mảnh nào còn nhận ra hình dạng thì nhặt bỏ ra rác còn lại, không rải lẫn vào chậu cây rau.
Xử lý từng loại đồ ghi compostable
Bảng tham khảo cho các món hay gặp. Luôn ưu tiên hướng dẫn của đơn vị thu gom tại nơi bạn ở nếu có:
| Món đồ | Ủ tại nhà | Thùng tái chế | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Đĩa, hộp bã mía không tráng | Thường được, xé nhỏ | Không | Rửa sạch dầu mỡ trước khi bỏ vào thùng ủ |
| Ly giấy có lớp tráng gốc thực vật | Chậm, nhiều khi còn lớp màng | Không | Thử mẫu trước; không chắc thì rác còn lại |
| Ly, hộp trong suốt ghi compostable | Thường không xong | Không, làm hỏng mẻ nhựa | Rác còn lại nếu khu không thu gom hữu cơ |
| Ống hút giấy, ống hút cỏ, ống hút gạo | Ống cỏ, ống gạo dễ hơn; ống giấy có keo chậm | Không | Cắt khúc trước khi ủ |
| Túi đựng rác compostable | Tuỳ loại, thường chậm | Không | Hợp nhất khi khu có thu gom hữu cơ riêng |
| Đũa, muỗng gỗ, tre | Được nhưng lâu | Không | Dùng lại nhiều lần trước, hoặc bẻ nhỏ khi ủ |
Điểm chung của cột "thùng tái chế": đồ compostable không phải nhựa tái chế. Bỏ nhầm vào là làm việc của người phân loại phía sau khó hơn.
Lỗi hay gặp khi đưa đồ compostable vào thùng ủ
Nhồi cả túi ly cà phê của buổi tiệc. Một lần đổ hai chục chiếc ly vào thùng ủ ban công làm tỷ lệ chất khô vượt quá xa, thùng nguội, rác bếp thối mà ly vẫn nguyên.
Bỏ cả nắp, ống hút, tem dán. Những phần đi kèm thường không cùng chất liệu. Tách ra trước, chỉ giữ phần đã biết là ủ được.
Để dính dầu mỡ, nước sốt. Mỡ làm thùng có mùi, kéo ruồi và chuột. Lau hoặc tráng sơ trước khi bỏ vào.
Mong phân thành phẩm sạch mảnh. Đồ compostable trong thùng nhà hay để lại mảnh nhỏ lâu. Nếu dùng phân cho rau ăn, sàng kỹ hoặc chỉ ủ rác bếp thuần.
Mua đồ compostable để khỏi phải rửa hộp. Hộp cơm, ly mang theo vẫn là lựa chọn ít rác hơn. Đồ compostable chỉ là phương án khi không thể dùng lại.
Áp vào nhà bạn: khi nào đáng chọn đồ compostable
Nếu bạn tổ chức một bữa tiệc ngoài trời hay một buổi họp lớp mà không thể thuê bát đĩa, đĩa bã mía không tráng là lựa chọn hợp lý: dễ ủ tại nhà hơn, dễ xé nhỏ, và nếu cuối cùng vẫn vào rác còn lại thì cũng không làm hỏng dòng tái chế. Ly trong suốt compostable thì cân nhắc hơn, vì gần như chỉ có ý nghĩa khi có thu gom rác hữu cơ đưa về nơi ủ công nghiệp.
Nếu bạn mở quán nhỏ và muốn đổi sang ly compostable, hãy hỏi trước khu mình có ai nhận ủ loại ly đó không. Nếu không có, khách cầm ly đi vẫn bỏ vào thùng rác chung, và bạn đang trả thêm tiền cho một lời hứa không ai thực hiện. Một chính sách giảm giá cho khách mang ly riêng có khi bớt rác nhiều hơn.
Còn trong gia đình, thứ nên ủ trước tiên là rác bếp: vỏ rau, bã trà, bã cà phê, vỏ trứng đập nhỏ. Thùng ủ chạy tốt với những thứ này rồi mới tính chuyện nhận thêm ly, hộp từ bên ngoài.
Vì sao đồ compostable không đi chung thùng tái chế nhựa
Nhiều người nghĩ đồ compostable "xanh hơn" nên bỏ vào thùng tái chế cho chắc. Thật ra đó là chỗ gây phiền nhất. Nhựa tái chế được gom theo từng loại để nấu chảy và đúc lại. Một chiếc ly làm từ nhựa gốc thực vật trông gần giống ly nhựa trong thường, người phân loại khó nhận ra bằng mắt, và khi lẫn vào mẻ nhựa nó chảy ở nhiệt độ khác, làm hạt nhựa tái chế yếu, đục hoặc có bọt.
Ngược lại, nhựa thường lẫn vào thùng ủ cũng là rác cho người làm phân: nó không tan, phải nhặt bỏ bằng tay. Vì vậy hai dòng này cần được tách khỏi nhau từ đầu, tức là từ tay bạn. Luật Bảo vệ môi trường 2020 đặt ra nguyên tắc phân loại rác sinh hoạt tại nguồn; cách chia nhóm cụ thể và lịch thu gom ở từng nơi do địa phương hướng dẫn, nên bạn hỏi ban quản lý chung cư hoặc UBND cấp xã để biết khu mình đang làm thế nào.
Một mẹo nhỏ giúp cả nhà khỏi nhầm: dán một mẩu băng dính màu lên những hộp, ly compostable còn để dành dùng lại, để khi bỏ đi ai cũng biết nó không thuộc thùng nhựa. Trẻ con trong nhà nhớ màu nhanh hơn nhớ chữ.
Mẫu câu hỏi khi được chào bán ly, hộp compostable cho quán
Nếu bạn bán đồ uống hay cơm hộp và được nhà cung cấp chào hàng compostable, mấy câu này giúp bạn khỏi trả tiền cho một lời hứa mơ hồ:
- Sản phẩm đạt ủ tại nhà hay chỉ ủ công nghiệp? Có tài liệu thử nghiệm kèm theo không?
- Nắp, ống hút, quai đi kèm có cùng tiêu chí không, hay phải mua loại riêng?
- Chịu được đồ nóng, đồ có dầu bao lâu trước khi mềm, thấm?
- Hạn sử dụng khi lưu kho, điều kiện cất giữ thế nào để không mủn trước khi bán?
- Ở khu vực quán đặt, có đơn vị nào nhận ủ loại này không, hay bên bán có gợi ý cách xử lý?
- Nếu chuyển sang ly này, tầng giá tăng thêm so với ly đang dùng là bao nhiêu, và khách có chịu không?
Câu cuối nhiều chủ quán bỏ qua. Với một quán nhỏ, ví dụ giả định mỗi ngày bán một trăm ly, chỉ cần ly mới đắt hơn vài trăm đồng mỗi chiếc là đủ thành một khoản đáng kể mỗi tháng. Có khi dành khoản ấy để giảm giá cho khách mang ly riêng lại bớt được nhiều ly hơn.
Bạn cũng có thể chọn cách kết hợp: ly compostable cho khách mang đi, cốc thuỷ tinh hoặc sứ cho khách ngồi tại chỗ. Riêng phần khách ngồi lại đã chiếm một nửa lượng ly ở nhiều quán nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Compostable và biodegradable khác nhau thế nào?
Biodegradable chỉ nói vật liệu có thể bị vi sinh vật phân huỷ, không nói bao lâu. Compostable đòi phân huỷ trong thời gian giới hạn ở điều kiện ủ và để lại mùn không gây hại. Vì vậy compostable là lời hứa chặt hơn.
Ly compostable bỏ vào thùng rác nào?
Nếu khu bạn có thu gom rác hữu cơ riêng và nhận loại ly này, bỏ vào đó. Nếu không, bỏ vào rác còn lại. Không bỏ vào thùng tái chế nhựa vì sẽ làm hỏng mẻ nhựa tái chế.
Đồ compostable ủ tại nhà bao lâu thì tan?
Tuỳ vật liệu và thùng ủ. Bã mía, giấy không tráng có thể mủn trong vài tháng; nhiều loại nhựa gốc thực vật để rất lâu vẫn còn. Cách chắc nhất là cắt nhỏ một mẫu, đánh dấu và kiểm tra sau hai tháng.
Phân ủ có lẫn mảnh ly compostable có dùng cho rau được không?
Nên sàng bỏ mảnh còn nhận ra hình dạng trước khi bón. Với rau ăn lá, nhiều gia đình chọn chỉ dùng phân ủ từ rác bếp thuần cho yên tâm, còn phân có lẫn đồ ăn nhanh thì bón cây cảnh.
Không có thùng ủ thì mua đồ compostable có ý nghĩa gì không?
Ý nghĩa ít hơn quảng cáo nếu khu bạn không thu gom rác hữu cơ. Lúc đó lợi ích chính là không dùng thêm nhựa gốc dầu mỏ. Dùng đồ mang theo và dùng lại vẫn là cách giảm rác rõ nhất.
Túi đựng rác bếp compostable có cần thiết không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà lót đáy thùng rác bếp bằng giấy báo cũ hoặc không lót mà rửa thùng thường xuyên. Túi compostable chỉ thật sự hợp khi đơn vị thu gom yêu cầu hoặc chấp nhận loại túi đó.