Nhựa sinh học là nhựa làm từ nguyên liệu thực vật như bột ngô, mía, sắn; nhựa phân huỷ sinh học là nhựa mà vi sinh vật ăn được. Hai chữ này nói về hai chuyện khác nhau: một cái nói nhựa sinh ra từ đâu, cái kia nói nhựa kết thúc thế nào. Có nhựa gốc thực vật mà không phân huỷ, có nhựa gốc dầu mỏ mà lại phân huỷ được, và có loại túi chỉ vỡ vụn thành mảnh nhỏ nhưng vẫn được bán dưới tên "tự huỷ".
Khi đứng trước kệ túi, ly, hộp ghi đủ thứ chữ sinh học, tự huỷ, sinh thái, bạn chỉ cần tách được bốn nhóm là đọc nhãn đỡ rối hẳn. Phần dưới có bảng bốn nhóm, giải thích loại túi "tự huỷ" vì sao gây tranh cãi, mấy cách nhận biết khi chỉ có bao bì trong tay, và cách chọn theo từng nhu cầu của gia đình. Bài không đi vào công thức hoá học; chỉ giữ những gì người đi chợ cần biết.
Bốn nhóm nhựa hay bị gọi chung là "nhựa xanh"
Chia theo hai câu hỏi: nguyên liệu từ đâu, và kết thúc ra sao. Tên trong ngoặc là cách gọi hay gặp trên bao bì, không phải nhãn hiệu:
| Nhóm | Nguyên liệu | Kết thúc | Ví dụ thường gặp |
|---|---|---|---|
| Gốc thực vật, phân huỷ được | Bột ngô, mía, sắn | Phân huỷ khi được ủ đúng điều kiện, thường là ủ công nghiệp | Ly trong, hộp salad ghi gốc ngô (hay gọi PLA) |
| Gốc thực vật, không phân huỷ | Mía, ngô qua chế biến | Giống nhựa thường, có thể tái chế cùng nhựa thường | Chai, túi ghi "nhựa từ mía", "nhựa xanh" |
| Gốc dầu mỏ, phân huỷ được | Dầu mỏ | Phân huỷ trong điều kiện ủ phù hợp | Một số túi màng mỏng, màng phủ nông nghiệp |
| Nhựa thường có phụ gia "tự huỷ" | Dầu mỏ cộng chất xúc tác | Vỡ vụn dưới nắng và nhiệt, mảnh nhỏ còn lại lâu | Túi siêu thị, túi rác ghi "tự huỷ", "oxo" |
Nhóm thứ hai hay khiến người mua bất ngờ nhất: chai làm từ mía vẫn là nhựa bền như chai thường. Lợi ích của nó nằm ở chỗ bớt dùng dầu mỏ, không phải ở chỗ tự tan.
Nhóm cuối là nhóm cần dè chừng nhất, phần sau nói kỹ.
Túi "tự huỷ": vỡ vụn không phải là biến mất
Loại túi này là nhựa thường được trộn thêm một lượng nhỏ chất xúc tác. Dưới nắng, nhiệt và oxy, mạch nhựa bị bẻ gãy nhanh hơn nên túi giòn, nứt, rồi rã thành mảnh. Nhìn bằng mắt, sau một thời gian chiếc túi "mất", và người ta dễ tin là nó đã về với đất.
Vấn đề là mảnh nhỏ ấy vẫn là nhựa. Những mảnh vụn nhỏ dần thành vi nhựa, đi vào đất, vào nước, và khó gom lại hơn rất nhiều so với một chiếc túi nguyên. Nhiều nơi trên thế giới đã hạn chế hoặc cấm loại nhựa có phụ gia vỡ vụn này vì lý do đó. Thêm nữa, túi tự huỷ lẫn vào nhựa tái chế làm mẻ nhựa tái chế kém bền, vì chất xúc tác vẫn còn trong đó.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: trong bãi chôn lấp tối và thiếu oxy, chất xúc tác gần như không có điều kiện làm việc. Túi tự huỷ bị chôn sâu thì nằm đó gần giống túi thường. Tức là ở nơi phần lớn rác sinh hoạt đi tới, lời hứa tự huỷ ít có tác dụng; ở nơi nó có tác dụng, ngoài nắng và gió, thì nó lại tạo ra vi nhựa.
Vì vậy nếu bạn đang chọn túi đựng rác hay túi đi chợ, giữa túi "tự huỷ" và túi thường dày dùng lại được nhiều lần, túi dùng lại thường là lựa chọn ít rác hơn.
Nhận biết khi chỉ có bao bì trong tay
Không có phòng thí nghiệm, bạn vẫn có thể đoán nhóm của một sản phẩm khá sát nhờ mấy dấu hiệu dưới đây:
- Bao bì ghi "tự huỷ", "oxo", "phân huỷ nhờ ánh sáng" hoặc "phân huỷ trong vòng … năm" mà không nhắc tới vi sinh vật hay ủ: nhiều khả năng là nhóm phụ gia vỡ vụn.
- Ghi "làm từ thực vật", "từ mía", "từ ngô" nhưng không có chữ phân huỷ hay ủ: nhiều khả năng là nhóm gốc thực vật không phân huỷ.
- Ghi "ủ công nghiệp", "compostable": nhóm phân huỷ được, cần đúng nơi ủ.
- Ly, hộp trong suốt, hơi giòn hơn ly nhựa thường, dễ biến dạng khi rót nước rất nóng: thường là nhựa gốc ngô. Dấu hiệu này chỉ để tham khảo, không chắc chắn.
- Túi mềm, hơi dai, có mùi nhẹ như bột: có thể là màng gốc tinh bột. Cũng chỉ là phỏng đoán, nên hỏi người bán.
Khi không đoán được, cách an toàn nhất là coi nó như nhựa thường khi tính chuyện ít rác: dùng lại được bao nhiêu lần thì dùng, hết dùng thì phân loại theo hướng dẫn của địa phương.
Một thử nghiệm nhỏ ở nhà cũng giúp đoán: để một chiếc túi "tự huỷ" và một chiếc túi thường cạnh nhau ngoài ban công nắng vài tuần. Chiếc nào giòn, nứt, vỡ vụn khi bóp là có phụ gia. Nhặt hết mảnh vụn ngay sau khi thử, đừng để gió cuốn đi, vì chính những mảnh ấy là điều bài này đang cảnh báo.
Mỗi nhóm hợp với nhu cầu nào
Đi chợ hằng ngày. Không nhóm nào hơn được túi vải, giỏ nhựa cũ, túi nilon dày đã có sẵn dùng lại. Túi "xanh" mua mới mỗi lần vẫn là đồ dùng một lần.
Đựng rác bếp khi khu có thu gom rác hữu cơ. Túi phân huỷ được đạt chuẩn ủ, nếu đơn vị thu gom chấp nhận. Không dùng túi tự huỷ cho mục đích này.
Đựng rác còn lại. Túi thường, hoặc tận dụng túi đã có trong nhà. Túi gốc thực vật hay túi phân huỷ không thay đổi nhiều số phận rác ở bãi chôn lấp.
Tiệc, sự kiện không thuê được bát đĩa. Bã mía, lá, giấy không tráng dễ xử lý hơn ly hộp nhựa gốc ngô, vì chúng ít khi gây nhầm lẫn với nhựa tái chế.
Chai đựng đồ dùng lâu. Chai nhựa gốc thực vật không phân huỷ vẫn ổn nếu bạn dùng lại hoặc mang đi đong refill nhiều lần; khi bỏ đi, xử lý như chai nhựa thường.
Tình huống giả định: cửa hàng tạp hoá ở phường C đổi túi
Cô Hoa có tiệm tạp hoá nhỏ ở một phường ven thành phố. Một người chào hàng mang tới loại túi ghi "túi sinh học tự huỷ trong 24 tháng", giá cao hơn túi thường một chút, và gợi ý cô dán thêm dòng "cửa hàng xanh" ở quầy. Cô băn khoăn có nên đổi.
Đọc kỹ, bao bì không nhắc gì tới vi sinh vật hay ủ, chỉ nói tự huỷ trong hai năm. Đó là dấu hiệu của nhóm phụ gia vỡ vụn. Nếu đổi, cô vẫn phát ra số túi như cũ, chỉ là túi sẽ vỡ thành mảnh nhanh hơn khi khách vứt ngoài trời. Lời "cửa hàng xanh" lúc ấy có nguy cơ thành quảng cáo không đúng sự thật với chính khách quen của mình.
Phương án cô chọn cuối cùng đơn giản hơn: giữ túi thường nhưng hỏi khách "anh chị có cần túi không", để sẵn một thùng túi cũ khách mang trả để người sau dùng, và bán vài chiếc túi vải gấp gọn ở quầy. Sau ba tháng, số túi phát ra giảm thấy rõ mà không phải đổi nhà cung cấp. Quy định hạn chế túi nilon khó phân huỷ cũng đang đi theo hướng giảm số túi phát ra, nên tập thói quen hỏi khách từ bây giờ là đi trước một bước.
Nhựa gốc thực vật cũng tốn tài nguyên
Một hiểu lầm dễ thương là nghĩ nhựa từ ngô, từ mía thì "lấy từ cây, trả về cây", không tốn gì. Thật ra để có bột ngô làm nhựa cần đất trồng, nước tưới, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, máy cày, máy gặt, rồi nhà máy lên men, tinh chế, ép hạt. Mỗi khâu đều tiêu năng lượng. Nhiều nghiên cứu so sánh cho thấy tuỳ cách tính, một chiếc ly gốc thực vật có thể nhẹ gánh hơn hoặc nặng gánh hơn ly nhựa thường, và kết quả đổi theo nguồn điện, cách trồng và nơi chiếc ly kết thúc.
Điều đó không có nghĩa là nhựa gốc thực vật vô ích. Nó có ích khi thay cho nhựa dầu mỏ ở những chỗ thật sự cần đồ dùng một lần, và khi đi kèm hệ thống ủ phù hợp. Nhưng nó không biến một thói quen dùng một lần thành thói quen tốt. Một chiếc ly dùng một lần, làm từ bất cứ thứ gì, vẫn là một chiếc ly phải trồng, phải chế, phải chở, rồi phải xử lý sau mười lăm phút sử dụng.
Phép tính nhà mình hay dùng cho dễ nhớ: một chiếc cốc sứ ở văn phòng rửa và dùng lại hàng trăm lần thì gánh của nó chia đều cho hàng trăm lần uống. Không chiếc ly dùng một lần nào, xanh tới đâu, so được với con số ấy. Vì vậy câu hỏi đầu tiên khi đứng trước kệ không phải "ly nào xanh hơn" mà là "mình có cần ly mới không".
Lỗi hay gặp khi chọn "nhựa xanh"
Những nhầm lẫn này nhà mình từng mắc, và thấy nhiều hàng xóm mắc lại:
- Tin "sinh học" nghĩa là tự tan. Sinh học chỉ nói nguồn gốc; muốn biết kết thúc, tìm chữ phân huỷ hoặc ủ.
- Chọn túi tự huỷ thay túi thường rồi phát túi thoải mái hơn trước vì thấy yên tâm.
- Bỏ ly gốc ngô vào thùng nhựa tái chế cho "chắc".
- Vứt túi phân huỷ xuống ao, mương vì nghĩ nó sẽ tan.
- Mua tích trữ cả năm túi phân huỷ, để kho nóng, chưa dùng đã giòn mủn.
- Đổi hết đồ nhựa còn tốt trong nhà sang đồ "nhựa xanh" mới mua. Đồ cũ còn dùng được là đồ ít rác nhất bạn đang có.
Điểm chung của mọi lỗi: coi chất liệu là lời giải, trong khi lời giải chính nằm ở số lượng. Bớt một chiếc túi luôn có ích hơn đổi chất liệu của chiếc túi đó.
Câu hỏi thường gặp
Nhựa sinh học có phân huỷ không?
Không nhất thiết. Nhựa sinh học chỉ có nghĩa là làm từ nguyên liệu thực vật. Có loại phân huỷ được khi ủ đúng điều kiện, có loại bền y như nhựa thường. Phải đọc thêm chữ phân huỷ hoặc ủ trên bao bì.
Túi nilon tự huỷ có thân thiện môi trường không?
Loại túi tự huỷ nhờ phụ gia chủ yếu vỡ thành mảnh nhỏ, không được vi sinh vật ăn hết, nên dễ thành vi nhựa. Nó cũng làm hỏng mẻ nhựa tái chế. Dùng lại túi bền nhiều lần thường ít rác hơn.
Ly nhựa gốc ngô có tái chế được không?
Về lý thuyết có thể tái chế riêng, nhưng hầu hết nơi thu mua không nhận vì số lượng nhỏ và dễ lẫn với nhựa trong thường. Nên xử lý theo hướng dẫn ủ nếu có, không có thì bỏ vào rác còn lại.
Làm sao phân biệt túi phân huỷ sinh học và túi tự huỷ?
Đọc chữ trên bao bì: túi phân huỷ sinh học thường nhắc tới vi sinh vật, ủ, điều kiện cụ thể. Túi tự huỷ thường chỉ nói tự huỷ sau một số tháng, nhờ ánh sáng, nhiệt, hoặc có chữ oxo.
Chai nhựa làm từ mía có tốt hơn chai thường không?
Có lợi ở phần nguyên liệu vì bớt dầu mỏ, nhưng khi thành rác thì nó giống chai thường. Muốn ít rác hơn, dùng chai đó nhiều lần hoặc mang đi đong refill, rồi bỏ vào nhóm nhựa tái chế như chai thường.
Có nên đổi hết túi trong nhà sang túi phân huỷ sinh học không?
Không cần. Dùng nốt túi đang có, rồi giảm số túi mới phải mua. Chỉ nên chọn túi phân huỷ cho việc cụ thể như đựng rác hữu cơ khi khu bạn có thu gom riêng loại rác đó.