Phân loại rác tại nguồn ở nhà nghĩa là tách rác ngay khi vứt thành ba nhóm: rác có thể tái sử dụng, tái chế; rác thực phẩm; và rác sinh hoạt còn lại. Ba nhóm này đi theo tinh thần của Luật Bảo vệ môi trường 2020, còn cách đựng, màu túi và giờ thu gom là do địa phương nơi bạn ở quy định.
Nhà mình tách rác đã nhiều năm, và chỗ khó chưa bao giờ là hiểu ba nhóm, mà là giữ cho cả nhà làm được mỗi ngày trong một căn bếp chật. Bài dưới đây đi từ cách hiểu từng nhóm, cách đặt thùng, lịch bốn tuần để quen tay, đến những chỗ mà gần như nhà nào cũng sai ở tháng đầu.
Ba nhóm rác sinh hoạt hiểu theo cách làm được ở bếp
Luật Bảo vệ môi trường 2020 chia chất thải rắn sinh hoạt của hộ gia đình thành ba nhóm. Nghe chữ thì khô, nhưng đặt vào căn bếp thì dễ hình dung hơn nhiều.
Nhóm tái sử dụng, tái chế là những thứ còn giá trị nếu được giữ sạch: giấy, bìa carton, chai nhựa, lon nhôm, chai lọ thuỷ tinh, đồ kim loại, quần áo còn mặc được. Điều kiện là khô và tương đối sạch; một tờ giấy dính dầu mỡ đã không còn nằm ở nhóm này nữa.
Nhóm rác thực phẩm là vỏ rau củ, vỏ trái cây, cơm canh thừa, bã trà, bã cà phê, xương nhỏ. Đây là nhóm nặng và ướt nhất, cũng là nhóm gây mùi nếu để lâu. Nhà có chỗ ủ phân thì nhóm này thành phân bón; không có thì vẫn tách riêng để giao cho bên thu gom.
Nhóm rác sinh hoạt còn lại là tất cả những gì không thuộc hai nhóm trên: tã giấy, giấy vệ sinh đã dùng, túi nilon bẩn, bao bì nhiều lớp dính thức ăn, gốm sứ vỡ, bụi quét nhà. Pin, bóng đèn, bình xịt và các thứ có thể gây hại nên để riêng một túi nhỏ trong nhóm này, không trộn lẫn.
Mẹo để nhớ: hỏi "cái này có ai mua hay dùng lại không" trước, rồi "cái này có thối rữa được không", cái nào trả lời "không" cả hai câu thì vào nhóm còn lại.
Đặt thùng thế nào trong một căn bếp nhỏ
Không cần mua bộ ba thùng màu. Nhà chị Lan ở chung cư hai phòng ngủ dùng đúng những gì sẵn có, xếp theo tần suất vứt:
| Nhóm | Đựng bằng gì | Đặt ở đâu | Bao lâu đổ một lần |
|---|---|---|---|
| Rác thực phẩm | Hộp nhựa có nắp hoặc xô nhỏ, lót giấy báo cũ dưới đáy | Ngay cạnh bồn rửa, chỗ tay với tới khi gọt rau | Mỗi ngày, mùa nóng có thể hai lần |
| Tái chế | Thùng carton hoặc túi vải lớn, để khô | Gầm bàn, ban công, góc hành lang trong nhà | Khi đầy, thường một đến hai tuần |
| Rác còn lại | Thùng rác có nắp đạp chân như cũ | Chỗ cũ, cả nhà đã quen | Theo lịch thu gom của khu |
| Đồ cần để riêng | Hũ thuỷ tinh hoặc hộp nhỏ có nắp | Ngăn tủ cao, xa tầm tay trẻ | Vài tháng một lần |
Nguyên tắc là thùng nào dùng nhiều thì đặt gần nhất. Nhiều nhà đặt thùng tái chế cạnh bồn rửa vì nghĩ đó là thùng "quan trọng", rồi rác thực phẩm lại bị vứt vào thùng chung vì xa tay. Thùng rác thực phẩm phải là thùng dễ với nhất.
Nếu bếp quá chật, có thể dùng một thùng tái chế chung cho cả nhà đặt ngoài ban công, còn trong bếp chỉ giữ hai thùng. Chai lọ rửa xong để ráo trên giá bát rồi mới mang ra.
Bốn tuần để cả nhà quen tay
Muốn cả nhà cùng làm thì đừng đổi tất cả trong một hôm. Lịch dưới đây là cách nhà mình và vài hàng xóm đã thử, tuần sau chồng lên tuần trước:
- Tuần 1, chỉ tách rác thực phẩm. Đặt hộp cạnh bồn rửa, dặn cả nhà vỏ rau, cơm thừa bỏ vào đây. Chưa cần quan tâm chai lọ. Cuối tuần bạn sẽ thấy thùng rác chung nhẹ và ít mùi hẳn, đó là phần thưởng đầu tiên.
- Tuần 2, thêm giấy và carton. Hộp giao hàng, giấy quảng cáo, vỏ hộp bánh gấp phẳng cho vào thùng tái chế. Giấy là thứ dễ nhận nhất nên ít ai nhầm.
- Tuần 3, thêm chai lọ, lon. Tráng sơ bằng nước rửa bát cuối cùng rồi để ráo. Đây là tuần hay bỏ cuộc vì ngại rửa, nên chỉ cần tráng, không cần sạch bóng.
- Tuần 4, tách đồ cần để riêng. Pin hết, bóng đèn cháy, bình xịt côn trùng rỗng gom vào một hũ có nắp. Cùng lúc đó hỏi ban quản lý hoặc tổ dân phố xem khu bạn thu gom ra sao.
Sau bốn tuần, đừng kiểm tra từng túi của người khác trong nhà. Nhắc nhẹ một lần khi thấy nhầm là đủ; bắt bẻ nhiều thì người ta bỏ luôn cả việc tách vỏ rau.
Rác đã tách rồi đi đâu: hỏi đúng chỗ trước khi làm
Câu nhiều người hỏi nhất là: tách xong rồi xe rác lại đổ chung một thùng thì tách làm gì. Có nơi đúng là như vậy, và nói thật thì điều đó làm nản lòng. Nhưng tách vẫn có ích ở ba chỗ: phần tái chế bán hoặc cho người thu mua thì chắc chắn không vào bãi rác; rác thực phẩm tách riêng làm thùng rác chung đỡ mùi, đỡ chuột gián; và khi địa phương bắt đầu thu riêng thì nhà bạn đã quen tay.
Cách thu gom, giờ đổ, loại túi, mức phí rác ở mỗi nơi một khác và có thể thay đổi. Đừng đoán, hãy hỏi đúng chỗ:
Ở chung cư: hỏi ban quản lý toà nhà xem phòng rác tầng có chia ngăn không, xe thu rác tái chế đến ngày nào. Ở nhà phố, khu dân cư: hỏi tổ trưởng tổ dân phố hoặc UBND cấp xã nơi bạn ở về lịch thu và cách đựng. Ở nông thôn: nhiều nơi rác thực phẩm được khuyến khích ủ tại vườn hoặc cho gia súc, phần còn lại mới đưa ra điểm tập kết.
Một mẫu câu hỏi gọn khi gặp ban quản lý: "Toà mình có thu riêng giấy và chai lọ không, nếu có thì đặt ở đâu, ngày nào; còn pin, bóng đèn thì nộp cho ai?" Ba câu ấy đủ để bạn bắt đầu đúng cách.
Mỗi kiểu nhà một cách sắp xếp khác
Ba nhóm rác thì giống nhau, nhưng cách làm cho trôi chảy lại tuỳ nhà. Vài kiểu nhà quen thuộc và điều chỉnh nên thử:
| Kiểu nhà | Chỗ hay vướng | Cách gỡ |
|---|---|---|
| Người ở một mình, căn hộ nhỏ | Rác thực phẩm ít, để vài ngày mới đầy nên bốc mùi | Dùng hộp nhỏ có nắp để trong ngăn đá, đầy mới đổ; giấy và chai gom vào một túi vải treo sau cửa |
| Nhà đông người, ba thế hệ | Mỗi người một thói quen, ông bà quen vứt chung | Nhờ ông bà phụ trách đúng một việc họ thích, như gom giấy bán; đừng bắt ông bà nhớ cả ba nhóm |
| Nhà có trẻ nhỏ | Tã giấy chiếm phần lớn rác còn lại, trẻ nghịch thùng | Tã cuộn chặt vào túi riêng; thùng đồ cần để riêng đặt trên cao, có nắp |
| Nhà thuê, ở ghép | Không ai chịu trách nhiệm chung | Thống nhất một lịch đổ rác treo miệng, mỗi người một tuần; thùng tái chế chung đặt ở hành lang trong |
| Nhà phố có sân nhỏ | Rác thực phẩm nhiều, ngại mang ra điểm tập kết | Cân nhắc ủ phần rác rau củ ngay tại sân bằng thùng có nắp; phần còn lại giao bên thu gom |
Đừng chép nguyên cách làm của nhà khác. Thử hai tuần, chỗ nào cả nhà hay quên thì đó là chỗ cần đổi cách đặt thùng hoặc đổi người phụ trách, chứ không phải chỗ để than phiền.
Những chỗ gần như nhà nào cũng sai ở tháng đầu
Cho cả túi nilon đựng rác thực phẩm vào thùng ủ. Nếu nhà bạn tự ủ phân thì túi nilon, kể cả loại quảng cáo là "tự huỷ", sẽ nằm nguyên trong đống ủ hàng tháng. Đổ phần rác ra, túi vào nhóm còn lại.
Bỏ hộp đồ ăn còn dính nước sốt vào thùng tái chế. Một hộp bẩn có thể làm ướt và hỏng cả thùng giấy bên cạnh. Không rửa được thì để nó vào rác còn lại, đừng cố.
Coi khăn giấy, giấy ăn là giấy tái chế. Giấy ăn đã dùng, giấy vệ sinh, giấy dính dầu không tái chế được. Khăn giấy khô, sạch có thể cho vào thùng ủ cùng rác thực phẩm, nhưng không vào thùng giấy.
Vứt pin chung với lon nhôm vì "đều là kim loại". Pin nằm lẫn trong đống phế liệu có thể chập, phồng và gây cháy khi bị ép. Pin luôn để riêng.
Mua bộ thùng đẹp rồi để trống. Thùng đẹp không thay được thói quen. Bắt đầu bằng hộp cũ, khi đã đều tay vài tháng hãy tính chuyện mua.
Muốn làm ngay một lúc ba bốn loại. Đổi cả nhà trong một hôm là cách nhanh nhất để mọi người quay về một thùng chung. Đi từng bước như lịch bốn tuần ở trên.
Áp vào nhà mình: danh sách kiểm sau một tháng
Sau một tháng, ngồi xuống năm phút và tự trả lời những câu sau. Câu nào trả lời "chưa" thì đó là việc của tháng tiếp theo:
- Thùng rác thực phẩm có nằm ở chỗ tay với tới khi đang nấu không?
- Thùng rác chung còn bốc mùi sau một ngày không? Nếu còn, thường là rác thực phẩm vẫn lọt vào đó.
- Thùng tái chế có bị ướt, có ruồi không? Nếu có, việc tráng chai lọ đang chưa đủ.
- Mỗi tuần nhà bạn ra bao nhiêu túi rác còn lại? Ghi lại con số này, tháng sau so sánh.
- Đã biết khu mình thu gom rác tái chế và đồ nguy hại thế nào chưa, hay vẫn đang đoán?
- Có thành viên nào trong nhà chưa làm theo không, và vì sao? Thường là vì thùng đặt bất tiện chứ không phải vì lười.
- Phần tái chế cuối tháng đã đi đâu: bán, cho người thu mua, hay vẫn chất đống ở ban công?
Không có nhà nào phân loại hoàn hảo. Mục tiêu là rác còn lại ít dần đi qua từng tháng, chứ không phải mọi chiếc túi đều nằm đúng chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Ở nhà có bắt buộc phải phân loại rác tại nguồn không?
Luật Bảo vệ môi trường 2020 yêu cầu hộ gia đình phân loại chất thải rắn sinh hoạt, còn cách thực hiện cụ thể và lộ trình áp dụng do từng địa phương hướng dẫn. Bạn nên hỏi UBND cấp xã hoặc ban quản lý chung cư để biết nơi mình ở đang làm đến đâu.
Khu nhà mình xe rác đổ chung thì có nên phân loại nữa không?
Vẫn nên. Phần tái chế bạn bán hoặc cho người thu mua thì không vào bãi rác, rác thực phẩm tách riêng giúp thùng chung đỡ mùi và chuột gián, và khi khu bạn bắt đầu thu riêng thì cả nhà đã quen tay sẵn.
Vỏ trứng, xương gà, vỏ sầu riêng thuộc nhóm nào?
Cả ba đều là rác thực phẩm. Nếu nhà bạn tự ủ phân trong thùng nhỏ thì xương to và vỏ sầu riêng phân huỷ rất lâu, có thể chặt nhỏ hoặc để riêng giao cho bên thu gom thay vì cho vào thùng ủ.
Có cần mua thùng rác ba ngăn không?
Không cần. Hộp nhựa cũ có nắp cho rác thực phẩm, thùng carton cho đồ tái chế và thùng rác sẵn có cho phần còn lại là đủ. Khi cả nhà đã làm đều tay vài tháng, lúc đó mới tính có nên mua bộ thùng gọn hơn hay không.
Rác thực phẩm để trong nhà bị bốc mùi thì làm sao?
Lót giấy báo cũ dưới đáy hộp để hút nước, đậy nắp kín, đổ mỗi ngày, mùa nóng đổ hai lần. Nếu phải giữ qua đêm, có thể để hộp trong ngăn mát tủ lạnh hoặc ngăn đá với phần thức ăn thừa nhiều đạm như vỏ tôm, ruột cá.
Túi đựng rác nên dùng loại nào cho đỡ nhựa?
Rác tái chế khô không cần túi, cứ để trong thùng carton. Rác thực phẩm có thể đổ thẳng nếu khu bạn cho phép hoặc dùng lại túi cũ. Rác còn lại thì dùng lại túi nilon đi chợ còn nguyên, hoặc theo loại túi mà địa phương yêu cầu.