Con số trong hình tam giác mũi tên dưới đáy chai hộp là mã loại nhựa, không phải lời hứa rằng món đồ đó sẽ được tái chế. Số 1 (PET) và số 2 (HDPE) là hai loại người thu mua ve chai nhận nhiều nhất; số 5 (PP) được nhận ở nhiều nơi; số 3, 4, 6 và 7 thì khó tái chế hoặc gần như không ai mua.
Đọc được mã nhựa giúp bạn hai việc: biết món nào nên rửa sạch để vào thùng tái chế, món nào khỏi mất công; và khi mua đồ mới, chọn loại nhựa nào để dùng lâu hơn. Bảng dưới đây đi từng số, rồi tới những hiểu lầm mà gần như ai mới bắt đầu cũng gặp.
Bảy mã nhựa và chuyện tái chế thực tế
Mức độ "dễ tái chế" dưới đây là theo cách người thu mua ve chai và cơ sở tái chế nhỏ ở nhiều nơi đang làm; mỗi vùng có thể khác, nhưng thứ tự chung khá ổn định:
| Mã | Tên nhựa | Hay gặp ở đâu | Tái chế thực tế |
|---|---|---|---|
| 1 | PET | Chai nước suối, chai nước ngọt, hộp đựng bánh trong suốt | Dễ, được thu mua nhiều nhất nếu sạch và bóp dẹt |
| 2 | HDPE | Can sữa tắm, can nước giặt, chai sữa tươi đục, nắp chai | Dễ, thường được nhận cùng nhóm nhựa cứng |
| 3 | PVC | Ống nước, màng bọc cũ, một số vỉ thuốc, áo mưa | Khó, phần lớn không ai nhận |
| 4 | LDPE | Túi nilon mềm, màng bọc thực phẩm, túi bánh mì | Có nơi gom túi sạch theo cân, giá rất thấp |
| 5 | PP | Hộp cơm, hộp đựng thức ăn mang về, nắp chai, chậu, ly nhựa cứng | Được nhận ở nhiều nơi, nhất là đồ dày |
| 6 | PS | Hộp xốp, ly nhựa mỏng giòn, muỗng nhựa trắng | Gần như không ai nhận, vào rác còn lại |
| 7 | Nhựa khác | Bình nhựa nhiều lớp, đồ trộn nhiều loại, một số nhựa sinh học | Khó xác định, thường không được nhận |
Đừng học thuộc cả bảng. Chỉ cần nhớ: 1, 2, 5 thì rửa sạch để riêng; 6 thì bỏ; còn lại hỏi người thu mua quen của bạn một lần là biết khu mình nhận gì.
Tìm và đọc ký hiệu cho đúng
Ký hiệu thường được đúc nổi dưới đáy. Lật chai hộp lên, nghiêng dưới đèn mới thấy rõ. Với túi mềm, ký hiệu có khi in ở góc túi, có khi không có.
Chữ viết tắt dưới tam giác quan trọng hơn hình tam giác. Nhiều đồ chỉ ghi PP, PET hay HDPE mà không có tam giác. Đọc chữ là đủ.
Thân và nắp có thể là hai loại nhựa khác nhau. Chai nước thân là số 1 nhưng nắp thường là số 2 hoặc số 5. Người thu mua ở nhiều nơi muốn bạn vặn nắp ra, để riêng.
Không có ký hiệu không có nghĩa là không phải nhựa. Đồ chơi, đồ gia dụng cũ thường không ghi gì. Gặp loại này thì cứ coi như mã 7, hỏi người thu mua có nhận không.
Tam giác không có số chưa chắc là ký hiệu tái chế nhựa. Có những biểu tượng mũi tên vòng tròn dùng cho giấy, hoặc biểu tượng nói bao bì làm từ vật liệu tái chế. Nếu không có số hoặc chữ viết tắt loại nhựa, bạn chưa biết đó là nhựa gì.
Hộp đen thường khó tái chế dù cùng mã. Nhiều máy phân loại ở cơ sở tái chế không nhận ra nhựa màu đen, nên khay đen đựng đồ ăn dù ghi số 5 vẫn hay bị loại ra.
Mã nhựa và chuyện đựng thức ăn nóng
Mã nhựa còn được nhiều người dùng để chọn đồ đựng thức ăn. Phần này cần nói cẩn thận, vì có nhiều lời đồn quá mức.
Số 5 (PP) là loại hay dùng làm hộp cơm, hộp dùng được trong lò vi sóng, vì chịu nhiệt tốt hơn các loại khác. Tuy vậy, chỉ những hộp có ghi rõ dùng được cho lò vi sóng mới nên cho vào lò; hộp PP mỏng dùng một lần thì không được thiết kế để hâm nhiều lần.
Số 1 (PET) làm chai nước dùng một lần. Chai này không được làm để rửa đi rửa lại và đựng nước nóng; dùng lại vài lần đựng nước lọc nguội thì nhiều nhà vẫn làm, nhưng khi chai đã trầy, mờ, móp thì nên bỏ.
Số 6 (PS) là hộp xốp và ly nhựa mỏng giòn. Không nên đựng đồ thật nóng hay đồ nhiều dầu mỡ trong loại này rồi để lâu. Nếu quán chỉ có hộp xốp, mang hộp của mình theo là cách dễ nhất.
Điều đáng nhớ hơn mọi con số là: đồ nhựa nào đã nứt, trầy sâu, đổi màu hoặc có mùi lạ thì đã đến lúc thay, dù nó mang mã gì. Muốn hâm nóng thường xuyên, hộp thuỷ tinh hoặc sứ vẫn là lựa chọn ít phải lo nhất. Băn khoăn về sức khoẻ cụ thể thì hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thay vì tin vào bảng truyền tay trên mạng.
Những hiểu lầm hay gặp về ký hiệu tái chế
Cả nhà mình từng tin vài điều dưới đây trong những năm đầu tách rác:
- "Có hình tam giác mũi tên là tái chế được." Hình ấy chỉ cho biết loại nhựa. Việc có ai mua, có cơ sở nào nhận ở gần bạn hay không là chuyện khác hẳn.
- "Số càng nhỏ càng an toàn, số càng to càng độc." Con số chỉ là thứ tự quy ước của loại nhựa, không phải thang điểm an toàn.
- "Nhựa số 7 là nhựa sinh học, tự phân huỷ." Số 7 là nhóm "khác", gom đủ thứ nhựa vào. Một số nhựa sinh học có mang mã này, nhưng phần lớn chỉ phân huỷ trong điều kiện ủ công nghiệp, vứt ra bãi rác thì không khác nhựa thường bao nhiêu.
- "Ly nhựa nào cũng như nhau." Ly nhựa trà sữa dày thường là PP, ly mỏng giòn thường là PS; một loại có người nhận, một loại thì không.
- "Túi nilon cứ gom lại là bán được." Túi mỏng, bẩn, nhiều màu gần như không có giá. Cách tốt nhất với túi nilon vẫn là dùng lại cho đến khi rách, rồi bớt nhận thêm.
Nếu chỉ nhớ một câu, hãy nhớ: mã nhựa cho biết vật liệu, người thu mua quanh nhà mới cho biết món đồ có được tái chế hay không.
Áp vào nhà mình: soát nhanh một ngăn tủ bếp
Một buổi chiều, mở ngăn chứa hộp nhựa và lật đáy từng cái. Bạn sẽ ngạc nhiên vì có bao nhiêu thứ không cần giữ. Cách xử lý gợi ý:
| Bạn thấy | Làm gì |
|---|---|
| Hộp PP dày, nắp còn khít, không trầy | Giữ lại dùng đựng đồ khô, đồ mang đi |
| Hộp PP mỏng của quán, đã dùng vài lần | Rửa sạch, cho vào thùng tái chế hoặc dùng đựng đồ không phải thức ăn |
| Hộp xốp, ly PS | Đừng tích trữ; rác còn lại |
| Hộp nắp lệch, không còn khớp nắp | Nắp và hộp tách riêng theo mã, bán hoặc bỏ |
| Hộp nứt, ố, có mùi | Thôi dùng đựng thức ăn; nếu là PP hoặc HDPE sạch thì vào thùng tái chế |
| Đồ không có ký hiệu | Hỏi người thu mua quen; không ai nhận thì vào rác còn lại |
Sau lần soát này, nhà chị Lan còn lại đúng tám hộp dùng tốt, giải phóng được nửa ngăn tủ, và từ đó thôi nhận hộp nhựa của quán khi mua đồ mang về.
Lần sau mua hộp mới, lật đáy trước khi trả tiền: chọn loại ghi rõ dùng được lò vi sóng nếu bạn hay hâm, chọn thuỷ tinh nếu đựng đồ chua, đồ nhiều dầu.
Lúc mua đồ: chọn nhựa thế nào để bớt rác về sau
Đồ dùng lâu thì chọn loại dày, một vật liệu. Một hộp PP dày có nắp cùng loại vừa dùng được nhiều năm, vừa dễ bán khi hỏng. Hộp nhiều lớp, nắp gắn cao su liền, thân có chi tiết kim loại thì rất khó tách khi bỏ.
Chai to thay vì nhiều chai nhỏ. Mua nước giặt, nước rửa bát can lớn HDPE rồi chiết ra chai nhỏ ở nhà thì vừa ít vỏ hơn, vừa ra loại nhựa dễ bán. Nếu gần nhà có chỗ đong lẻ, mang can cũ đi đong là tốt nhất.
Tránh bao bì xốp và màng nhiều lớp khi có lựa chọn khác. Giữa hai món giống nhau, chọn món đựng trong khay giấy hoặc hộp PET trong suốt thay vì khay xốp bọc màng. Cùng một bữa ăn, phần rác về nhà khác nhau hẳn.
Không cần mua mới chỉ vì đồ cũ "sai số". Nếu nhà bạn đang có hộp nhựa mã khác vẫn dùng tốt cho đồ khô, cứ dùng tiếp. Vứt đồ còn tốt để mua bộ "đúng số" mới là tạo thêm rác, nhất là bộ hộp thuỷ tinh mua ồ ạt rồi chỉ dùng vài cái.
Hỏi người bán khi mua đồ ăn mang về. Một câu như "cho em xin bỏ vào hộp này" kèm hộp của mình là đủ. Quán quen thường vui vẻ, còn quán mới thì lần đầu có thể lúng túng, lần sau sẽ quen.
Rửa và tách nhựa trước khi bỏ vào thùng tái chế
Người thu mua nhận nhựa sạch dễ hơn, trả giá tốt hơn, và chính bạn cũng đỡ ruồi nhặng ở ban công. Không cần rửa như rửa bát, chỉ cần ba thao tác nhanh.
Thứ nhất, tráng bằng nước rửa bát cuối cùng của bữa, lắc vài cái rồi úp ngược cho ráo. Chai sữa, chai nước tương, hộp sữa chua cần tráng kỹ hơn vì để lâu bốc mùi chua.
Thứ hai, tách phần không cùng loại: vặn nắp, bóc màng nhôm trên hộp sữa chua, rút ống hút. Vỏ nhãn giấy bọc quanh chai thì nếu bóc dễ thì bóc, khó thì để nguyên, người thu mua quen sẽ xử lý.
Thứ ba, bóp dẹt chai PET để đỡ chỗ. Một túi chai đã bóp chứa được gấp ba bốn lần túi chai nguyên.
Đừng rửa bằng nước nóng hay nước rửa bát pha đặc cho từng món; vừa tốn nước vừa không cần thiết. Món nào bẩn quá không tráng sạch được, như hộp dính đầy mỡ, thì đưa vào rác còn lại. Một món bẩn có thể làm cả túi bị loại.
Câu hỏi thường gặp
Nhựa số 5 có cho vào lò vi sóng được không?
PP chịu nhiệt tốt hơn các loại nhựa thông dụng khác, nhưng chỉ nên cho vào lò những hộp có ghi rõ dùng được cho lò vi sóng. Hộp PP mỏng dùng một lần không được làm để hâm nhiều lần; nếu hâm thường xuyên, hộp thuỷ tinh hoặc sứ ít phải lo hơn.
Chai nhựa không có ký hiệu thì làm sao biết là loại gì?
Chai nước trong suốt gần như luôn là PET, can đục cứng thường là HDPE. Đồ không chắc thì cứ để riêng và hỏi người thu mua quen; họ nhìn và bóp thử là biết ngay, và sau vài lần bạn cũng tự nhận ra.
Hộp xốp có bán ve chai được không?
Ở phần lớn nơi thì không, vì hộp xốp rất nhẹ, cồng kềnh, thường dính thức ăn nên không ai mua. Cách thực tế là bớt nhận hộp xốp bằng cách mang hộp riêng khi mua đồ ăn, còn hộp đã có thì bỏ vào rác còn lại.
Có cần bóc vỏ nhãn trên chai nước trước khi bán không?
Không bắt buộc ở hầu hết nơi. Nếu nhãn là màng nhựa bọc quanh và bóc dễ thì bóc ra để chai sạch hơn; nhãn dán chặt thì để nguyên. Quan trọng hơn là vặn nắp riêng và tráng sạch bên trong.
Ly trà sữa có tái chế được không?
Ly dày, dẻo thường là PP và có nơi nhận nếu được rửa sạch, bỏ màng dán miệng và ống hút. Ly mỏng giòn dễ vỡ thường là PS và gần như không ai nhận. Cách đỡ rác nhất vẫn là mang ly riêng nếu quán cho phép.
Nhựa sinh học có bỏ chung với rác thực phẩm được không?
Không nên với thùng ủ ở nhà. Phần lớn nhựa sinh học cần điều kiện ủ công nghiệp nhiệt độ cao mới phân rã; trong thùng ủ gia đình chúng nằm nguyên rất lâu. Nếu không chắc, bỏ vào rác còn lại.