Gia vị khô nên mua lẻ theo lạng, thậm chí nửa lạng, đựng vào hũ nhỏ nắp kín của mình, ưu tiên loại nguyên hạt rồi xay dần khi nấu, và dùng hết trong vài tháng để còn mùi. Một hũ gia vị bột to mua về, mở nắp hàng ngày cạnh bếp, sau nửa năm gần như chỉ còn màu chứ không còn mùi.
Bên dưới là lý do gia vị hợp với cách mua lẻ, bảng so sánh nguyên hạt và bột, dấu hiệu gia vị còn tươi khi đứng ở sạp, cách ước lượng mua bao nhiêu, chọn hũ và chỗ cất trong bếp, các món đồ khô khác nên mua lẻ, cách tự xay tại nhà và những lỗi khiến gia vị mất mùi nhanh.
Vì sao gia vị hợp với cách mua lẻ
Gia vị là món mỗi lần dùng rất ít: vài hạt hồi, một thanh quế, nửa thìa tiêu. Nhưng gói bán sẵn thường to so với nhu cầu một nhà, và đi kèm túi nhựa nhiều lớp, hũ nhựa có nắp lật, màng niêm phong. Kết quả quen thuộc là trong tủ bếp có những gói hồi, gói quế mở dở từ hai Tết trước.
Mùi của gia vị đến từ tinh dầu, và tinh dầu bay dần khi hạt tiếp xúc không khí, ánh sáng, nhiệt. Gia vị bột bay mùi nhanh hơn nhiều so với nguyên hạt vì diện tích tiếp xúc lớn. Vì thế mua ít, mua đều đặn, giữ kín là cách để bữa ăn còn thơm, đồng thời bớt được bao bì.
Ở chợ, các sạp đồ khô bán gia vị theo lạng từ xưa: tiêu, hồi, quế, thảo quả, đinh hương, ớt khô đựng trong bao, trong rổ. Cửa hàng refill thì bày trong hũ thuỷ tinh lớn. Cả hai đều cho bạn mua đúng lượng cần, miễn là mang hũ nhỏ của mình theo.
Thử hình dung một căn bếp giả định: nhà chị Hằng đếm được mười bốn túi gia vị mở dở trong tủ, phần lớn chỉ dùng một hai lần. Chị gom tất cả ra, giữ lại những gói còn mùi, đổ sang hũ nhỏ, bỏ những gói đã hết mùi hoặc vón ẩm. Từ đó chị chỉ mua lẻ khi một hũ sắp hết. Sau một năm, tủ còn chín hũ, hũ nào cũng thơm, và chị không còn mua trùng.
Nguyên hạt hay bột: chọn loại nào
Không phải gia vị nào cũng nên mua nguyên hạt; có món xay ở nhà mất công mà không khác biệt nhiều. Bảng dưới gợi ý theo cách dùng thường gặp trong bếp Việt.
| Gia vị | Nên mua dạng | Lý do |
|---|---|---|
| Tiêu | Nguyên hạt, xay dần | Tiêu xay sẵn mất mùi nhanh; cối xay tiêu cầm tay dùng mãi |
| Quế, hồi, thảo quả, đinh hương | Nguyên | Nấu phở, kho, hầm đều dùng nguyên; bột ít dùng |
| Ớt | Khô nguyên quả hoặc bột ít một | Bột ớt dễ ẩm, vón, nhạt màu khi để lâu |
| Nghệ, gừng | Bột mua ít, hoặc tươi | Xay khô tại nhà mất công, mua bột lượng nhỏ hợp lý hơn |
| Ngũ vị hương, bột cà ri | Bột, mua ít | Là hỗn hợp, tự phối khó; mua lượng đủ vài lần nấu |
| Mè, rau mùi khô (hạt ngò) | Nguyên, rang khi dùng | Rang mới mỗi lần thơm hơn hẳn mua rang sẵn |
| Muối, đường | Theo nhu cầu, mua lẻ được | Ít mất chất, chỉ cần hũ kín tránh ẩm |
Nếu bạn ít nấu món cần gia vị đặc biệt, đừng mua cả bộ. Mua đúng gia vị cho món định nấu tuần này, lượng đủ một hai lần, là cách tránh hũ gia vị bị quên trong góc tủ.
Đứng ở sạp: dấu hiệu gia vị còn tươi
Không có hạn dùng in trên bao bì, bạn dựa vào giác quan và câu hỏi. Mấy điểm dưới áp dụng cho phần lớn gia vị khô.
- Mùi rõ khi đưa gần, không cần bóp vụn mới ngửi thấy; gia vị cũ gần như không mùi.
- Màu tươi đúng kiểu của nó: hồi nâu đỏ, quế nâu đỏ có dầu, tiêu đen bóng, ớt đỏ chứ không ngả nâu xỉn.
- Khô, rời, không vón, không bám bụi trắng, không có mạng tơ trong bao.
- Hạt nguyên vẹn, ít vụn nát dưới đáy bao; nhiều vụn là hàng đã bị đảo nhiều hoặc để lâu.
- Không mùi mốc, mùi ẩm lẫn vào mùi gia vị.
- Hỏi người bán hàng nhập về lần gần nhất khi nào, hàng mới vụ hay hàng cũ.
- Bao, thùng có nắp hoặc được che, không phơi nắng gắt trước cửa sạp.
Với quế, bẻ thử một mẩu nhỏ nếu người bán cho phép: quế tốt gãy giòn, mặt gãy có dầu và thơm ngay. Với hồi, cánh nguyên, đầy đặn, không gãy vụn nhiều.
Mua bao nhiêu là đủ: tính theo bữa nấu
Gia vị không nên tính theo ký mà theo số lần nấu. Ví dụ giả định một nhà bốn người: nấu phở hoặc bò kho khoảng hai lần một tháng, mỗi lần dùng chừng ba bốn cánh hồi, một thanh quế nhỏ, vài nụ đinh hương. Vậy một lạng hồi đã đủ cho nhiều tháng. Tiêu dùng hằng ngày thì nửa lạng nguyên hạt đủ cho chừng một hai tháng với cối xay.
Ghi nhanh trong điện thoại các món nhà bạn nấu thường xuyên và gia vị đi kèm, rồi ước số lần nấu trong ba tháng tới. Nhân lượng mỗi lần với số lần, cộng thêm một chút dự phòng, ra lượng cần mua. Nghe như phép tính rườm rà, nhưng làm một lần là bạn sẽ thấy phần lớn gia vị nhà mình chỉ cần mua vài lạng một năm.
Gia vị theo mùa như gia vị nấu cỗ Tết, gia vị nướng ngày hè thì mua sát dịp, không tích từ sớm. Còn muối, đường dùng hằng ngày thì có thể mua lượng lớn hơn, miễn là có hũ kín.
Chọn hũ và chỗ cất gia vị trong bếp
Gia vị sợ bốn thứ: ẩm, nóng, ánh sáng và không khí. Hũ và chỗ cất tốt là hũ chặn được càng nhiều thứ càng tốt.
- Hũ nhỏ, cỡ vừa đủ chứa lượng mua; hũ đầy ít không khí hơn hũ to chứa lưng lửng.
- Nắp vặn kín hoặc có gioăng; hũ mứt, hũ chao cũ rửa sạch, khử mùi rất hợp.
- Hũ thuỷ tinh tối màu hoặc cất trong ngăn tủ kín nếu là hũ trong.
- Không để giá gia vị ngay trên bếp, cạnh bếp, hay sát cửa sổ nắng chiếu.
- Không dùng thìa ướt múc gia vị bột; hơi nước làm vón cục và mốc.
- Không rắc gia vị trực tiếp từ hũ lên nồi đang bốc hơi; hơi nóng ẩm bay vào miệng hũ.
- Ghi tên và tháng mua trên nắp, để gia vị nào mua trước thì dùng trước.
Một ngăn kéo nông gần bếp, xếp hũ nằm hoặc đứng thấy nắp, thường là chỗ cất gia vị tốt nhất trong một căn bếp nhỏ của nhà phố hay chung cư: tối, mát hơn mặt bếp, mà vẫn với tay được khi nấu.
Đồ khô khác nên mua lẻ: nấm, mộc nhĩ, tôm khô, trà
Nấm hương, mộc nhĩ. Mua lượng đủ dùng một hai tháng, chọn tai khô giòn, không mùi mốc. Cất hũ kín, mùa nồm có thể để ngăn mát. Nấm hương bị ẩm rất nhanh có đốm trắng.
Tôm khô, cá khô. Nhóm dễ hỏng nhất vì có đạm và dầu. Mua ít, hỏi rõ hàng mới về, cất ngăn mát hoặc ngăn đá trong hũ kín. Ngửi thấy mùi khai, mùi ôi là bỏ.
Trà khô. Trà hút mùi rất mạnh, đừng để cạnh gia vị, cà phê. Hũ kín riêng, tránh ánh sáng. Mua lượng uống trong một hai tháng để còn hương.
Muối, đường. Không mất chất nhưng hút ẩm. Đường mua lẻ dễ bị kiến; hũ kín và đặt trên đĩa nước nhỏ nếu nhà nhiều kiến.
Bột năng, bột gạo, bột mì. Dùng hũ, không dùng túi vải. Bột để lâu có mọt bột và mùi ôi; mua theo dịp làm bánh.
Miến, bún khô, bánh phở khô. Một số sạp đồ khô bán lẻ theo lạng thay vì gói. Mang túi vải hoặc hộp dài, cất hũ kín vì mọt cũng thích những món này, nhất là miến dong để qua mùa mưa.
Tự xay gia vị tại nhà, từng bước
Xay tại nhà ngay trước khi nấu cho mùi rõ hơn hẳn bột mua sẵn, mà dụng cụ không cần nhiều.
- Chọn dụng cụ: cối xay tiêu cầm tay cho tiêu; cối đá hoặc cối gỗ nhỏ cho hạt mùi, thảo quả; máy xay khô nhỏ nếu xay nhiều.
- Rang khô gia vị trên chảo nóng vừa, đảo liên tục chừng một hai phút tới khi dậy mùi; không để khét.
- Để nguội hoàn toàn trên đĩa, không xay khi còn nóng vì hơi ẩm làm bột vón.
- Xay vừa lượng dùng trong một hai tuần, không xay cả lạng một lần.
- Đổ bột vào hũ nhỏ khô, đậy kín, ghi tên và ngày xay.
- Lau sạch cối, máy xay bằng khăn khô hoặc xay một nắm gạo khô để lấy hết dầu và mùi bám lại.
Nếu không có thời gian, chỉ cần làm bước này với tiêu: một cối xay tiêu đặt trên bàn ăn đã thay được phần lớn hũ tiêu xay sẵn trong nhà.
Lỗi hay gặp khiến gia vị mất mùi nhanh
Mua cả bộ gia vị cho đẹp kệ. Mười hũ đẹp, chỉ ba hũ dùng thường xuyên, bảy hũ còn lại mất mùi rồi bỏ. Mua đúng thứ nấu thường.
Đổ gia vị mới lên gia vị cũ. Mùi gia vị cũ đã nhạt kéo cả hũ nhạt theo, lại không biết phần nào cũ phần nào mới. Dùng hết hoặc đổ cũ ra dùng trước.
Để hũ ngay cạnh bếp ga. Tiện tay nhưng nóng và hơi dầu mỡ bám vào, gia vị nhạt nhanh và nắp dính dầu.
Dùng túi giấy, túi vải cất lâu. Gia vị bay mùi qua giấy và vải, còn bị ẩm. Túi chỉ để xách về.
Dùng hũ to cho lượng nhỏ. Một lạng hồi trong hũ một lít nghĩa là hũ chứa toàn không khí; mỗi lần mở nắp là một lần thay không khí mới. Hũ vừa với lượng hàng giữ mùi lâu hơn hẳn.
Không kiểm tủ trước khi đi chợ. Mua thêm quế trong khi nhà còn nửa hũ. Mở tủ gia vị nhìn một lượt trước khi đi là đủ, mất chưa tới một phút.
Câu hỏi thường gặp
Gia vị khô để lâu có bị hỏng không?
Phần lớn gia vị khô không hỏng theo kiểu gây hại nếu giữ khô, nhưng mất dần mùi. Gia vị có mốc, vón cục ẩm, có mạng tơ hay mùi lạ thì nên bỏ. Mua ít và dùng trong vài tháng là cách giữ mùi tốt nhất.
Nên mua tiêu xay sẵn hay tiêu hạt?
Tiêu hạt xay dần bằng cối xay cầm tay giữ mùi tốt hơn nhiều so với tiêu xay sẵn. Nếu nhà dùng ít, nửa lạng tiêu hạt đủ cho một hai tháng mà không cần hũ tiêu xay to.
Mua gia vị ở chợ mà người bán không có cân nhỏ thì sao?
Bạn có thể mua theo số lượng như vài thanh quế, một nắm hồi, hoặc nhờ người bán ước theo lạng. Gia vị mua ít một nên sai lệch nhỏ không đáng kể với tiền nhà.
Có nên cất gia vị trong tủ lạnh không?
Phần lớn gia vị khô không cần tủ lạnh, chỉ cần hũ kín, chỗ tối và mát. Ngăn mát hợp với tôm khô, cá khô, hạt có dầu. Lấy ra phải để hũ về nhiệt độ phòng rồi mới mở để tránh đọng hơi nước.
Hũ thuỷ tinh cũ có mùi chao có đựng gia vị được không?
Được nếu đã khử hết mùi. Ngâm baking soda với nước ấm qua đêm, rửa lại, phơi nắng nhẹ cho khô. Ngửi kỹ trước khi đựng, vì gia vị sẽ hút mùi còn sót.
Ngũ vị hương nên tự trộn hay mua sẵn?
Mua sẵn lượng nhỏ là hợp lý với phần lớn gia đình vì tự trộn cần đủ năm sáu loại và đúng tỷ lệ. Nếu nhà nấu nhiều món cần ngũ vị, có thể thử tự rang và xay từng mẻ nhỏ.