Cốc nguyệt san là một chiếc cốc nhỏ, mềm, thường làm bằng silicone y tế, đặt trong âm đạo để hứng máu kinh thay vì thấm như băng vệ sinh; một chiếc cốc có thể dùng nhiều năm. Nó hợp với một số người và không hợp với người khác. Đây là thông tin nguyên lý để bạn hiểu và chuẩn bị câu hỏi, không thay lời khuyên của bác sĩ.
Mục dưới giải thích cơ chế, các yếu tố hay được nhắc khi chọn cỡ, cách vệ sinh trong và giữa chu kỳ, những dấu hiệu cần đi khám, và những trường hợp nên hỏi bác sĩ sản phụ khoa trước khi thử. Dùng băng vệ sinh dùng một lần cũng hoàn toàn bình thường; mỗi người có lý do riêng cho lựa chọn của mình.
Cốc nguyệt san hoạt động thế nào
Hứng chứ không thấm. Băng vệ sinh và tampon thấm máu vào lõi. Cốc thì gấp lại để đặt vào, mở ra bên trong, vành cốc áp vào thành âm đạo tạo một vùng kín nhẹ, máu chảy vào lòng cốc.
Vị trí thấp hơn tampon. Cốc thường nằm ở phần dưới của âm đạo, thấp hơn vị trí của tampon. Khi đặt đúng, nhiều người không cảm thấy cốc.
Lấy ra bằng cách phá vùng kín. Bóp nhẹ đáy cốc để không khí vào, vùng kín mất đi, cốc ra dễ. Kéo thẳng cuống ra mà không bóp đáy là nguyên nhân gây đau thường gặp nhất.
Thời gian đeo. Nhà sản xuất thường ghi thời gian tối đa giữa các lần đổ, thường không quá mười hai tiếng. Ngày nhiều máu cần đổ thường hơn. Làm theo đúng hướng dẫn của sản phẩm bạn dùng.
Không phải biện pháp tránh thai. Cốc không ngăn mang thai và không bảo vệ khỏi bệnh lây qua đường tình dục. Đây là điều đơn giản nhưng thỉnh thoảng vẫn bị hiểu nhầm.
Các yếu tố khi chọn cỡ: chuẩn bị trước khi hỏi bác sĩ
Cốc thường có hai ba cỡ. Các nhà sản xuất gợi ý dựa trên vài yếu tố; bảng dưới tóm tắt những yếu tố hay được nhắc, để bạn trao đổi với bác sĩ hoặc đọc kỹ hướng dẫn của sản phẩm.
| Yếu tố | Vì sao liên quan | Ghi chú |
|---|---|---|
| Độ tuổi, đã sinh thường hay chưa | Liên quan đến độ đàn hồi cơ sàn chậu | Chỉ là gợi ý chung, không đúng với mọi người |
| Vị trí cổ tử cung thấp hay cao | Cổ tử cung thấp có thể cần cốc ngắn hơn | Vị trí thay đổi trong chu kỳ; bác sĩ có thể giúp bạn hiểu |
| Lượng máu kinh | Máu nhiều cần dung tích lớn hơn hoặc đổ thường hơn | Lượng máu kinh nhiều bất thường cần đi khám |
| Độ cứng của cốc | Cốc mềm dễ gấp, cốc cứng dễ mở ra | Người mới có thể thấy cốc mềm dễ chịu hơn nhưng khó mở |
| Cơ sàn chậu, hoạt động thể thao | Ảnh hưởng tới việc cốc giữ yên | Hỏi bác sĩ nếu bạn có sa tạng chậu |
Không có công thức chắc chắn. Nhiều người phải thử cỡ thứ hai mới vừa; đây là một mặt trái nên biết trước, vì chiếc cốc không vừa cũng thành rác. Trao đổi với bác sĩ trước khi mua giúp giảm khả năng đó.
Ai nên hỏi bác sĩ trước khi thử
Với những trường hợp sau, đừng tự thử theo hướng dẫn trên mạng. Mang câu hỏi đến bác sĩ sản phụ khoa:
- Đang đặt vòng tránh thai. Có trường hợp lực hút khi lấy cốc ra làm vòng xê dịch; bác sĩ sẽ cho bạn biết có nên dùng và cần chú ý gì.
- Từng bị hội chứng sốc nhiễm độc, hoặc từng có phản ứng nặng với tampon.
- Đang sau sinh, sau sảy thai, sau phẫu thuật vùng chậu. Thường cần chờ theo hướng dẫn của bác sĩ.
- Có sa tạng chậu, đau khi quan hệ, đau vùng chậu kéo dài, hoặc đang điều trị viêm nhiễm phụ khoa.
- Dị ứng với silicone hoặc với chất liệu của cốc.
- Trẻ vị thành niên mới có kinh: nói chuyện với mẹ, người thân và bác sĩ trước.
- Lượng máu kinh nhiều bất thường, kinh kéo dài, ra máu giữa chu kỳ. Những dấu hiệu này cần đi khám bất kể bạn dùng gì.
Mẫu câu hỏi có thể mang theo khi đi khám: "Em muốn thử cốc nguyệt san. Với tình trạng của em thì có điều gì cần chú ý, cỡ nào có thể phù hợp, và khi nào em nên quay lại khám?". Ghi lại câu trả lời để khỏi quên khi đi mua.
Vệ sinh trong chu kỳ và giữa các chu kỳ
Cách vệ sinh cụ thể cần làm theo hướng dẫn của nhà sản xuất, vì mỗi chất liệu chịu nhiệt khác nhau. Dưới đây là các bước nguyên lý thường được hướng dẫn:
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi đặt và trước khi lấy cốc ra. Đây là bước quan trọng nhất.
- Mỗi lần đổ: đổ máu vào bồn cầu, xả cốc bằng nước sạch, rửa bằng xà phòng không mùi nếu nhà sản xuất cho phép, xả thật kỹ rồi đặt lại.
- Ở nơi công cộng không có bồn rửa riêng: lau bằng giấy sạch, đặt lại, rửa kỹ ở lần sau. Mang theo chai nước nhỏ cũng giúp ích.
- Cuối chu kỳ: rửa sạch, đun trong nồi nước sôi số phút theo hướng dẫn của sản phẩm. Dùng một chiếc nồi nhỏ riêng hoặc rửa kỹ nồi sau đó, không để cốc chạm đáy nồi bị cháy.
- Để khô hoàn toàn, cất trong túi vải thoáng khí đi kèm, không cất trong hộp nhựa kín.
- Trước chu kỳ sau: kiểm tra cốc có rách, dính, đổi màu nhiều hay có mùi không mất. Có thì thay mới.
Không rửa cốc bằng giấm, javel, cồn, nước rửa chén có mùi mạnh, trừ khi nhà sản xuất cho phép. Những chất này có thể làm hỏng silicone hoặc để lại tồn dư gây kích ứng vùng niêm mạc.
Đặt và lấy cốc ra: các bước nguyên lý
Hướng dẫn đi kèm sản phẩm là nguồn chính. Các bước dưới là nguyên lý chung để bạn đọc hướng dẫn dễ hiểu hơn:
- Rửa tay sạch, làm ướt cốc bằng nước để dễ trượt. Không dùng dầu hay kem bôi trơn gốc dầu nếu nhà sản xuất không cho phép.
- Chọn tư thế thoải mái: ngồi trên bồn cầu, ngồi xổm, hoặc đứng gác một chân lên thành bồn.
- Gấp cốc theo một kiểu gấp nhỏ, ví dụ gấp chữ C hoặc gấp ấn một bên vành vào trong. Giữ chặt nếp gấp.
- Đưa cốc vào theo hướng hơi chếch về phía xương cụt, không thẳng lên trên. Thả nếp gấp để cốc mở ra.
- Kiểm tra cốc đã mở bằng cách lướt ngón tay quanh thân cốc hoặc xoay nhẹ cốc. Cuống không được thò ra ngoài gây cọ xát.
- Khi lấy ra: thả lỏng, dùng ngón tay men theo cuống tới đáy cốc, bóp đáy để phá vùng kín, kéo nhẹ ra, giữ thẳng để máu không đổ.
- Đổ máu vào bồn cầu, rửa cốc như mục vệ sinh, rửa tay lại.
Nếu thấy đau nhói khi đặt hoặc lấy, dừng lại. Cảm giác lạ những lần đầu là bình thường, nhưng đau thì không. Ghi lại lúc nào đau để kể với bác sĩ.
Dấu hiệu cần ngưng và đi khám
Sốt cao đột ngột, nôn, tiêu chảy, phát ban giống cháy nắng, chóng mặt. Đây là các dấu hiệu cần lấy cốc ra và đi cấp cứu ngay. Hội chứng sốc nhiễm độc hiếm gặp nhưng nguy hiểm, và đã được ghi nhận ở cả người dùng tampon lẫn cốc nguyệt san.
Đau, rát, ngứa kéo dài. Có thể do cốc không vừa, đặt sai, hoặc viêm nhiễm. Ngưng dùng và đi khám.
Khí hư có mùi lạ, đổi màu. Đi khám phụ khoa. Không tự xử lý bằng cách rửa sâu hay thụt rửa.
Không lấy được cốc ra. Bình tĩnh, thả lỏng, ngồi xổm, bóp đáy cốc. Nếu vẫn không được sau nhiều lần thử, đến cơ sở y tế; đây là chuyện bác sĩ gặp và xử lý nhanh.
Rò rỉ liên tục dù đã thử nhiều cách. Có thể cốc không vừa. Đừng mua liền cỡ khác, hỏi bác sĩ trước.
So với băng vệ sinh dùng một lần và băng vải
Bảng này đặt ba lựa chọn cạnh nhau. Không có lựa chọn đúng cho mọi người, chỉ có lựa chọn hợp với cơ thể, công việc và điều kiện nhà ở của bạn.
| Tiêu chí | Băng dùng một lần | Băng vải | Cốc nguyệt san |
|---|---|---|---|
| Rác sau một năm (giả định) | Nhiều gói, nhiều miếng | Vài miếng vải cũ thay mới | Gần như không, trừ khi thay cốc |
| Cần học | Không | Ít | Nhiều, có thể mất vài chu kỳ |
| Cần nước sạch, chỗ rửa | Không | Có, để giặt | Có, để rửa và đun |
| Hợp với | Ai cũng dùng được | Người ở nhà nhiều, có chỗ phơi | Người đã hỏi bác sĩ, thoải mái với việc đặt vào |
| Mặt trái | Rác, chi phí đều đặn | Giặt, phơi, mang miếng bẩn khi ra ngoài | Có thể mua sai cỡ, chưa hợp với mọi cơ thể |
Nhiều người kết hợp: cốc những ngày ở nhà, băng vải lót thêm cho yên tâm, băng dùng một lần khi đi xa hay đi làm ca dài. Đó vẫn là bớt rác, và không ai cần phải chọn chỉ một.
Những chu kỳ đầu: lỗi hay gặp và cách chuẩn bị
Những gì người dùng thường kể về ba chu kỳ đầu, để bạn không bỏ cuộc vì những chuyện ai cũng gặp:
- Thử lần đầu vào ngày đi làm. Nên thử vào ngày nghỉ, ở nhà, có thời gian và không vội.
- Căng thẳng khi đặt và lấy ra. Cơ căng làm mọi thứ khó hơn; hít thở chậm, ngồi xổm hoặc gác một chân lên bồn cầu.
- Không chắc cốc đã mở. Xoay nhẹ cốc hoặc lướt ngón tay quanh thân cốc để cảm nhận.
- Kéo cuống mà không bóp đáy cốc. Gây đau và có thể đổ.
- Không mang theo băng dự phòng trong những chu kỳ đầu. Một miếng băng lót hoặc băng vải giúp bạn yên tâm khi còn đang học.
- Cắt cuống quá sớm vì thấy vướng. Đợi quen vị trí rồi mới quyết định có cần cắt hay không.
Nếu sau ba chu kỳ vẫn thấy khó chịu, có thể cốc không hợp với bạn ở giai đoạn này. Dừng lại là quyết định hợp lý; dùng băng vải hoặc băng thường vẫn là lựa chọn tốt.
Câu hỏi thường gặp
Cốc nguyệt san có an toàn không?
Với nhiều người, cốc nguyệt san được dùng an toàn khi giữ vệ sinh và đổ đúng thời gian. Nó vẫn có rủi ro như mọi sản phẩm đặt trong âm đạo, nên người có bệnh lý, đặt vòng tránh thai hay vừa sinh cần hỏi bác sĩ trước.
Chưa quan hệ tình dục có dùng cốc nguyệt san được không?
Một số người chưa quan hệ vẫn dùng được, một số thấy khó chịu. Đây là chuyện cơ thể và lựa chọn của từng người. Nếu băn khoăn, hỏi bác sĩ sản phụ khoa để được tư vấn riêng.
Bao lâu thì phải đổ cốc nguyệt san một lần?
Theo hướng dẫn của nhà sản xuất, thường không quá mười hai tiếng, ngày nhiều máu thì sớm hơn. Đừng để lâu hơn mức ghi trên hướng dẫn, kể cả khi cốc chưa đầy.
Có cần đun sôi cốc nguyệt san mỗi ngày không?
Thường chỉ cần rửa bằng nước và xà phòng dịu mỗi lần đổ, và đun sôi đầu và cuối mỗi chu kỳ. Làm đúng theo hướng dẫn của sản phẩm vì thời gian đun và chất rửa phù hợp khác nhau giữa các loại.
Một chiếc cốc nguyệt san dùng được bao lâu?
Nhiều nhà sản xuất ghi vài năm nếu bảo quản đúng. Thay sớm hơn khi cốc rách, dính, có mùi không mất hoặc biến dạng. Cốc cũ hết hạn thường không tái chế được ở điểm thu gom thông thường.
Đang đặt vòng tránh thai có dùng cốc nguyệt san được không?
Cần hỏi bác sĩ trước. Có ghi nhận vòng bị xê dịch liên quan đến lực hút khi lấy cốc ra. Bác sĩ sẽ cho bạn biết có nên dùng, cách lấy cốc an toàn và lịch kiểm tra vòng.