Để giữ thói quen ít nhựa lâu dài, hãy chấp nhận mức "ít hơn trước" thay vì "không nhựa", gắn mỗi việc vào một thói quen có sẵn, và có sẵn phương án dự phòng cho những ngày quên, ngày mệt. Người bỏ cuộc thường không phải vì hết muốn, mà vì đặt chuẩn quá cao, gặp vài lần thất bại liên tiếp rồi thấy việc này không dành cho mình.
Bài này đi qua từng lý do hay khiến người ta bỏ dở, từ quên đồ, bận việc, bị người khác chê, đến những giai đoạn đặc biệt như sinh con, ốm, chuyển nhà, và cách gỡ từng lý do một. Không có lời khuyên nào ở đây đòi bạn cố gắng hơn; phần lớn là làm cho việc nhẹ đi.
Lý do hay bỏ cuộc và cách gỡ
Đọc hàng nào giống mình nhất, thử đúng cách gỡ ở hàng đó trong hai tuần.
| Lý do | Dấu hiệu | Cách gỡ |
|---|---|---|
| Quên đồ | Ra tới quán mới nhớ không mang ly, túi | Để đồ ở cửa, thêm bộ dự phòng ở xe, chấp nhận vài lần quên |
| Mệt, bận | Tuần nhiều việc là quay lại đồ dùng một lần | Giữ một thói quen dễ nhất, tạm gác phần còn lại |
| Ngại nói | Mang đồ theo nhưng không dám đưa ra | Tập một câu ngắn, bắt đầu ở hàng quen |
| Thấy vô ích | Nghĩ một người làm chẳng thay đổi gì | Đếm rác nhựa của nhà mình trước và sau để thấy phần mình làm được |
| Bị chê, bị trêu | Người nhà, đồng nghiệp nói "làm màu" | Làm lặng lẽ, không giảng giải, không bắt người khác theo |
| Việc rửa dọn | Ly, hộp bẩn chất đống | Bớt số món mang theo, rửa ngay trong ngày |
| Chuẩn quá cao | Thấy có lỗi mỗi lần dùng đồ nhựa | Đổi mục tiêu thành "bớt", không phải "không có" |
Thường một người có một hai lý do chính. Gỡ đúng lý do đó có tác dụng hơn nhiều so với đọc thêm mười mẹo sống xanh.
Gắn việc mới vào thói quen cũ
Cầm chìa khoá xe thì sờ túi vải. Hai việc đi liền nhau mỗi ngày, sau vài tuần tay tự làm.
Rửa bát tối thì rửa luôn ly, hộp mang đi. Không thêm một lần rửa riêng, đồ luôn sạch cho sáng hôm sau.
Sạc điện thoại thì đổ đầy bình nước. Bình đầy để cạnh điện thoại, sáng cầm điện thoại là cầm luôn bình.
Mở ứng dụng đặt đồ ăn thì bỏ chọn dụng cụ. Làm thành bước cố định trước khi bấm đặt, giống như kiểm tra địa chỉ.
Đi chợ cuối tuần thì kiểm tra bộ dự phòng ở xe. Một lần mỗi tuần là đủ để bộ dự phòng không bị thiếu.
Đổ rác thì nhìn qua thùng rác nhựa. Không cần đếm, chỉ để ý xem tuần này nhiều hay ít hơn tuần trước.
Thay quần áo đi làm thì lấy khăn tay sạch. Khăn tay bỏ túi quần mỗi sáng thay được khăn giấy, khăn ướt cho cả ngày, lại không phải nhớ riêng.
Đặt việc mới ngay sau việc đã làm đều. Đừng gắn vào thói quen bạn chỉ làm thỉnh thoảng. Nếu bạn không rửa bát mỗi tối, chọn một mốc khác chắc hơn, ví dụ lúc đánh răng hay lúc khoá cửa.
Những giai đoạn đặc biệt: cho phép mình nghỉ
Có những lúc việc sống ít nhựa nên được đặt xuống, không phải vì lười mà vì sức người có hạn. Sinh con, có người ốm trong nhà, chuyển nhà, mùa thi của con, công việc dồn dập cuối năm là những lúc như vậy.
Khi chăm trẻ sơ sinh, ưu tiên là giấc ngủ và sức khoẻ của mẹ và bé. Tã, khăn ướt, túi trữ sữa, đồ ăn đặt về là những thứ giúp gia đình vượt qua mấy tháng đầu. Nếu muốn thử tã vải hay đồ dùng lại, hãy đợi khi đã ổn và hỏi bác sĩ, nữ hộ sinh trước.
Khi có người ốm, đồ dùng một lần trong chăm sóc bệnh nhân (găng tay, tấm lót, cốc dùng một lần) có lý do vệ sinh của nó. Đừng tiết kiệm ở chỗ này.
Khi chuyển nhà, thùng giấy, màng bọc, băng dính là khó tránh. Có thể mượn thùng của người quen, xin thùng cũ ở cửa hàng, dùng chăn gối bọc đồ dễ vỡ, nhưng nếu không kịp thì cũng không sao.
Qua giai đoạn đó, quay lại từ thói quen dễ nhất bạn từng có. Thói quen cũ thường trở lại nhanh hơn bạn nghĩ.
Khi người nhà không theo
Đây là chỗ hay sinh căng thẳng nhất, và cũng là chỗ dễ làm hỏng cả việc lẫn không khí gia đình.
- Không bắt người khác đổi theo nhịp của mình. Mỗi người có lý do riêng cho thói quen của họ.
- Không nhặt túi nilon trong thùng rác ra để nhắc. Việc đó làm người ta khó chịu hơn là nghĩ lại.
- Làm cho việc dễ với người khác: để túi, ly, hộp ở chỗ họ thấy, rửa sẵn, không bắt họ phải nhớ.
- Nhờ việc cụ thể thay vì nói chung chung: "Anh mang giúp em cái hộp này khi ghé quán bún nhé" dễ nhận hơn "anh phải bớt nhựa đi".
- Ghi nhận khi người khác làm, dù nhỏ. Không so sánh ai làm nhiều hơn.
- Chấp nhận có những thói quen của người khác bạn sẽ không đổi được, và thế cũng ổn.
- Với ông bà, cha mẹ lớn tuổi: giữ lại túi nilon họ mang về để dùng tiếp, không bình luận; người lớn tuổi thường rất quý đồ còn dùng được.
Nhà chị Mai, chồng chị thích nước ngọt lon và không định bỏ. Chị không nói gì về chuyện đó nữa, chỉ để lon vào túi riêng bán ve chai. Vài tháng sau, anh tự mang túi vải đi mua đồ ở tạp hoá, vì thấy chị làm hoài mà không phiền gì.
Khi thấy việc mình làm chẳng thay đổi được gì
Cảm giác này rất phổ biến, nhất là sau khi đọc tin về lượng rác khổng lồ. Vài điều có thể giúp nhìn lại:
- Việc bạn làm có tác dụng thật lên thùng rác của nhà bạn, nhìn thấy được, đo được bằng số túi rác mỗi tuần.
- Người xung quanh để ý. Hàng bún quen nhận cặp lồng của bạn rồi sẽ quen nhận cặp lồng của khách khác.
- Những thay đổi lớn về rác cần cả chính sách và doanh nghiệp, đó là việc của nhiều bên. Phần của một gia đình là phần mình làm được, không cần gánh hết.
- Thói quen ít rác thường kéo theo những thứ khác: bớt mua đồ không cần, bớt lãng phí đồ ăn, bớt tiền.
- Không cần tự thuyết phục mình bằng con số to. Thấy nhà gọn hơn, ít túi rác hơn đã là đủ lý do.
Nếu cảm giác vô ích kéo dài, có thể bạn đang làm quá nhiều so với sức. Bớt lại còn một hai việc dễ, giữ cho đều, thay vì cố làm thêm. Một hai việc làm đều trong nhiều năm thường bớt được nhiều rác hơn mười việc làm hăng hái trong một tháng rồi bỏ hẳn, và cũng không lấy mất niềm vui của những việc khác trong đời sống gia đình.
Quay lại sau khi đã bỏ
Nếu bạn đã bỏ hẳn một thời gian, đây là cách quay lại mà không phải bắt đầu lại từ đầu.
- Đừng tính lại số ngày đã bỏ. Không có chuỗi nào bị đứt cả.
- Chọn đúng một việc bạn từng làm dễ nhất, thường là túi đi chợ hoặc ly cá nhân.
- Tìm lại đồ cũ: túi, ly, hộp có thể đang nằm đâu đó trong nhà. Lấy ra, rửa, để lại đúng chỗ ở cửa.
- Làm việc đó hai tuần, không thêm gì khác.
- Nhìn lại lý do đã khiến mình bỏ lần trước, sửa đúng chỗ đó (bình nặng quá, quên vì để sai chỗ, người nhà phản đối).
- Sau hai tuần, nếu thấy nhẹ nhàng thì thêm việc thứ hai.
- Nếu lần trước bỏ vì người nhà phản đối, lần này làm phần của riêng mình trước, chưa cần rủ ai.
Nhiều người sống ít rác lâu năm đều có những đợt bỏ ngang. Điều làm họ khác không phải là chưa bao giờ bỏ, mà là quay lại được mà không tự trách.
Những câu nên tự nói và không nên tự nói
- Nên: "Tuần này nhà mình bớt được mấy túi so với tháng trước."
- Không nên: "Mình lại dùng ly nhựa rồi, mình chẳng làm được gì ra hồn."
- Nên: "Hôm nay quên ly, mai để ly ở xe."
- Không nên: "Người ta sống không rác được, sao mình không được."
- Nên: "Việc này hợp với nhà mình ở mức này."
- Không nên: "Phải làm hết hoặc không làm gì."
- Nên: "Mỗi người trong nhà làm phần mình thấy được."
- Không nên: "Cả nhà không ai chịu hợp tác."
Cách bạn nói với chính mình quyết định khá nhiều chuyện có giữ được thói quen hay không. Giọng tự trách làm việc nhỏ trở nên nặng nề; giọng ghi nhận giúp nó nhẹ đi và kéo dài hơn.
Cũng áp dụng cho cách nói với con. Trẻ nghe cha mẹ than phiền về rác mỗi ngày dễ thấy đây là chuyện nặng nề. Trẻ được khen "hôm nay con nhớ mang bình nước" sẽ tự giữ việc đó lâu hơn.
Ghi nhận tiến bộ mà không thành áp lực
Theo dõi giúp thấy mình đi được bao xa, nhưng theo dõi quá kỹ dễ biến việc nhỏ thành gánh nặng. Mức vừa phải với đa số nhà là đếm một tuần mỗi quý, hoặc chỉ nhìn số túi rác nhựa đổ đi mỗi tuần.
Một cách nhẹ nhàng: dán một tờ giấy trong bếp, mỗi tháng ghi một dòng "tháng này nhà mình làm được gì". Ví dụ: "Bố mang hộp mua phở", "Con tự rửa bình nước", "Không đặt trà sữa có nắp nhựa trong ba tuần". Không ghi những gì chưa làm được.
Cuối năm đọc lại tờ giấy đó cả nhà. Nhiều nhà thấy mình đã làm được nhiều hơn nghĩ, và đó là động lực tốt hơn mọi con số về rác đại dương.
Tránh so sánh với người khác trên mạng. Ảnh một hũ rác cả năm của ai đó không cho biết họ có bao nhiêu thời gian, sống ở đâu, có con nhỏ hay không. So với chính nhà mình năm ngoái là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Sống ít nhựa bao lâu thì thành thói quen?
Mỗi thói quen cần một khoảng thời gian khác nhau tuỳ người, thường vài tuần đến vài tháng. Dấu hiệu là bạn làm mà không phải nhắc. Thêm việc mới khi việc cũ đã đến mức đó, không cần theo lịch cố định.
Thỉnh thoảng vẫn dùng đồ nhựa dùng một lần có sao không?
Không sao. Mục tiêu thực tế là dùng ít hơn trước, không phải không bao giờ dùng. Có những lúc đồ dùng một lần là lựa chọn hợp lý vì sức khoẻ, an toàn hoặc vì bạn đang quá mệt. Quan trọng là xu hướng chung của cả năm.
Làm sao để không thấy có lỗi mỗi khi dùng đồ nhựa?
Đổi chuẩn từ "không nhựa" sang "bớt nhựa", và nhìn vào những gì đã làm được thay vì những lần chưa làm được. Cảm giác có lỗi kéo dài thường làm người ta bỏ cuộc sớm hơn là giúp làm tốt hơn.
Đồng nghiệp trêu là làm màu thì nên phản ứng thế nào?
Không cần giải thích hay tranh luận. Cười cho qua và tiếp tục làm phần của mình. Thường sau một thời gian, khi thấy bạn làm đều mà không giảng giải, người ta thôi trêu, đôi khi còn hỏi mượn ly hay túi.
Có con nhỏ thì có nên tạm dừng sống ít nhựa không?
Nếu thấy quá sức thì nên giảm bớt, giữ một hai việc dễ như túi đi chợ, còn lại để sau. Những tháng đầu chăm con, sức khoẻ của mẹ và bé quan trọng hơn. Với đồ dùng cho trẻ, hỏi bác sĩ trước khi đổi sang loại dùng lại.
Đã bỏ vài tháng rồi, bắt đầu lại từ đâu?
Từ thói quen dễ nhất bạn từng có, thường là mang túi đi chợ hoặc ly cá nhân. Lấy lại đồ cũ trong nhà, để đúng chỗ dễ thấy, làm hai tuần rồi mới thêm việc khác. Không cần tính lại từ đầu hay tự trách.