ThanThien.comThân Thiện
Bếp ít rác

Tận dụng vỏ và cuống rau củ: phần nào nấu được, phần nào nên bỏ

Cuống súp lơ, lá su hào, cùi dưa hấu, vỏ tôm, rễ ngò: phần nào nấu thành món, cách nấu nước dùng từ vỏ rau củ, rửa cho sạch và những phần tuyệt đối nên bỏ.

Overhead shot of a cutting board where a Vietnamese cook slices peeled broccoli stems beside a pile of kohlrabi leaves and carrot peels, bright natural light, fresh green palette

Nhiều phần rau củ thường bị bỏ vẫn nấu được: cuống súp lơ gọt vỏ để xào, lá su hào và lá củ cải nấu canh, cùi trắng dưa hấu xào hoặc muối, vỏ đầu tôm nấu nước dùng, gốc rễ ngò giã làm sốt, còn vỏ cà rốt, đầu hành, cuống nấm gom lại nấu nước dùng rau củ. Nhưng có những phần nên bỏ hẳn dù tiếc: phần xanh và mầm của khoai tây, vỏ củ sắn, chỗ dập mốc, vỏ củ quả không rửa sạch được.

Tận dụng vỏ cuống không phải để ăn bằng được mọi thứ, mà để bớt một phần lớn trong thùng rác bếp một cách an toàn. Bài này có bảng phần ăn được, danh sách phần nên bỏ, cách nấu nước dùng từ vỏ gom trong ngăn đá, cách rửa vỏ, một tuần áp vào bếp nhà bạn và những lỗi hay gặp.

Vỏ và cuống chiếm bao nhiêu thùng rác bếp

Mở thùng rác bếp sau một bữa nấu bình thường, phần lớn thể tích thường là vỏ, cuống, lá già: vỏ củ, lá ngoài bắp cải, cuống rau, đầu hành, vỏ trái cây. Với một nhà nấu hai bữa mỗi ngày, phần này có thể nhiều hơn cả đồ ăn thừa.

Một phần trong đó chỉ bị bỏ vì thói quen sơ chế. Cuống súp lơ bị cắt bỏ cả khúc vì vỏ ngoài xơ, trong khi ruột bên trong giòn ngọt. Lá su hào bị vặt bỏ ngay ở chợ, trong khi lá non nấu canh rất ngon. Người bán cũng thường hỏi có lấy lá không; trả lời "có" là đã giảm được một phần rác ở chính nhà mình.

Phần khác là vỏ mỏng của rau củ như cà rốt, bí, dưa leo. Những vỏ này ăn được nếu rửa kỹ, nhưng nhiều người gọt vì lo thuốc bảo vệ thực vật và đất bám. Điều đó hợp lý khi bạn không rõ nguồn rau. Với rau củ mua ở nơi quen hoặc nhà tự trồng, chà rửa kỹ rồi để nguyên vỏ là đủ.

Ý nghĩa thực tế của việc tận dụng không nằm ở vài gam rau đỡ phí, mà ở chỗ thùng rác bếp nhẹ hơn, ít nước, ít mùi, lâu đầy hơn. Với nhà đang ủ rác bếp thì thùng ủ cũng lâu đầy hơn.

Phần nấu được và cách dùng

Bảng dưới đây gồm những phần quen thuộc trong bếp Việt. Cột cuối là cách sơ chế để phần đó ăn ngon chứ không chỉ "ăn được":

Phần thường bỏNấu thànhSơ chế
Cuống súp lơ xanh, súp lơ trắngXào tỏi, xào cùng bông, nấu canhGọt lớp vỏ xơ bên ngoài, thái lát mỏng
Lá su hào, lá củ cải nonCanh lá với tôm khô, xàoChỉ lấy lá non, bỏ cuống già, rửa kỹ
Cùi trắng dưa hấuXào tỏi, nấu canh, muối chuaGọt sạch vỏ xanh ngoài, thái sợi hoặc lát
Đầu, vỏ tômNước dùng cho canh, bún, cháoRửa sạch, rang sơ hoặc luộc rồi lọc kỹ
Gốc rễ ngò, cuống rau mùiGiã với tỏi tiêu ướp thịt, nấu nước dùngRửa sạch đất ở rễ, cắt bỏ phần héo
Cuống nấm hương, nấm đùi gàNước dùng, băm làm nhânCắt bỏ phần gốc dính mùn
Vỏ chanh, vỏ camBào vỏ ngoài làm thơm bánh, nước sốtChỉ lấy lớp vỏ màu, bỏ cùi trắng đắng
Lá ngoài bắp cải còn tươiCuốn thịt hấp, canhBỏ lá dập, lá có sâu ăn
Bánh mì cứng, cơm cháyVụn chiên xù, cơm cháy chiênBỏ hẳn nếu có đốm mốc

Bạn không cần dùng hết cả bảng. Chọn hai ba phần nhà mình hay gặp nhất, ví dụ cuống súp lơ và lá su hào, rồi làm cho quen tay. Cả nhà chấp nhận được món đó thì mới thêm món khác.

Những phần nên bỏ hẳn, dù tiếc

Có những phần rau củ chứa chất không tốt cho sức khoẻ hoặc khó làm sạch. Tiết kiệm không đáng đánh đổi:

  • Phần vỏ xanh và mầm của khoai tây. Khoai mọc mầm hoặc có mảng xanh nên khoét bỏ sâu chỗ đó; củ xanh nhiều, mọc mầm dài, vị đắng thì bỏ cả củ.
  • Vỏ củ sắn. Sắn phải bóc vỏ, ngâm và luộc kỹ theo cách truyền thống; không tận dụng vỏ sắn làm món ăn.
  • Măng tươi chưa xử lý. Măng phải luộc bỏ nước nhiều lần trước khi nấu; không dùng nước luộc măng lần đầu làm nước dùng.
  • Chỗ dập, thâm, mốc. Rau quả mốc nên bỏ cả quả nếu là loại mềm nhiều nước như cà chua, đào, dâu; củ cứng có thể khoét rộng quanh chỗ hỏng.
  • Hạt và nhân một số quả. Nhân hạt mơ, mận, đào, hạt táo không nên ăn, kể cả khi đập ra thấy giống hạnh nhân.
  • Vỏ củ quả không rõ nguồn, rửa không sạch đất. Gọt bỏ là lựa chọn an toàn.
  • Lá, cuống đã héo úng, có mùi. Phần này cho vào thùng ủ hoặc rác thực phẩm, không vào nồi nước dùng.

Nếu nhà có trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hay người đang điều trị bệnh, những món tận dụng nên làm từ phần tươi, rõ nguồn và nấu chín kỹ. Khi không chắc một phần rau củ có ăn được không, cứ bỏ.

Nấu nước dùng từ vỏ rau củ gom trong ngăn đá

Đây là cách dễ nhất để tận dụng những mẩu vụn không đủ làm món riêng. Một hộp trong ngăn đá, gom dần trong một hai tuần:

  1. Đặt một hộp có nắp hoặc túi zip dùng lại trong ngăn đá, ghi chữ "nước dùng" bằng băng dính giấy.
  2. Mỗi lần sơ chế, bỏ vào hộp những mẩu sạch: vỏ cà rốt, đầu hành tây, hành lá, cuống nấm, lõi bắp cải, vỏ củ cải, cuống ngò. Chỉ bỏ phần tươi, đã rửa.
  3. Khi hộp đầy, cho tất cả vào nồi, đổ nước ngập, tham khảo khoảng gấp rưỡi đến gấp đôi thể tích rau, thêm một củ hành nướng nếu thích.
  4. Đun sôi rồi hạ lửa nhỏ khoảng ba mươi đến bốn mươi phút. Không cần lâu hơn, đun quá lâu nước dễ đắng.
  5. Lọc qua rây, ép nhẹ bã. Nêm muối khi dùng chứ không nêm khi nấu nước dùng.
  6. Để nguội nhanh, chia hộp nhỏ, cất ngăn mát dùng trong vài ngày hoặc ngăn đá dùng lâu hơn. Bã rau cho vào thùng ủ hoặc rác thực phẩm.

Một số loại không hợp nước dùng: quá nhiều bắp cải, súp lơ làm nước nồng mùi; vỏ củ dền làm nước đỏ sẫm; vỏ khoai tây làm nước đục. Cho ít hoặc bỏ riêng ra. Nước dùng rau củ dùng nấu cháo, canh, mì, kho chay rất hợp.

Rửa vỏ rau củ cho đúng trước khi dùng

Rửa dưới vòi nước chảy. Nước chảy cuốn trôi đất cát tốt hơn ngâm trong chậu. Ngâm thì thay nước vài lần.

Chà bằng bàn chải mềm cho củ cứng. Cà rốt, khoai, củ cải, gừng có thể chà bằng bàn chải riêng dành cho rau củ. Bàn chải này phơi khô và thay khi xơ.

Không dùng nước rửa chén cho rau. Nước rửa chén không dành cho thực phẩm và khó tráng sạch khỏi bề mặt sần của vỏ rau.

Tách lá rau ra trước khi rửa. Đất cát và côn trùng hay mắc ở kẽ lá, gốc cuống. Rau cải, su hào nên tách từng lá.

Rửa ngay trước khi nấu. Rau rửa xong cất lâu nhanh úng. Nếu rửa trước để tiết kiệm thời gian, để thật ráo rồi mới cất ngăn mát.

Rau không rõ nguồn thì gọt. Với rau củ mua vội ở nơi lạ, gọt vỏ là cách an toàn hơn. Tận dụng vỏ hợp nhất với rau củ mua ở nơi quen hoặc tự trồng. Hỏi người bán quen rau lấy từ đâu cũng là một cách, và người bán lâu năm thường trả lời thật.

Một tuần áp vào bếp nhà bạn

Tận dụng chỉ thành thói quen khi nó khớp với thực đơn sẵn có. Đây là ví dụ một tuần của nhà chị Lan, bốn người, nấu tối là chính; các món chính giữ nguyên, phần tận dụng chỉ đi kèm:

NgàyMón chính trong tuầnPhần tận dụng
Thứ haiSúp lơ xào thịt bòCuống súp lơ gọt vỏ thái lát xào chung, không bỏ khúc nào
Thứ baTôm rimVỏ đầu tôm rửa sạch cho vào hộp ngăn đá
Thứ tưSu hào xàoLá su hào non nấu canh với ít tôm khô
Thứ nămDưa hấu tráng miệngCùi trắng thái sợi xào tỏi cho bữa tối thứ sáu
Thứ sáuThịt khoGốc rễ ngò giã với tỏi tiêu ướp thịt cho hôm sau
Thứ bảyBún riêu, canh búnNấu nước dùng từ hộp vỏ rau củ và vỏ tôm đã gom
Chủ nhậtBữa dọn tủRau còn lại xào thập cẩm, bã nước dùng vào thùng ủ

Không phải tuần nào cũng có đủ bảy dòng như vậy. Mục tiêu là mỗi lần sơ chế tự hỏi một câu: phần này có cho vào hộp ngăn đá hoặc vào món khác được không. Sau vài tuần câu hỏi đó thành phản xạ, và thùng rác bếp nhẹ đi thấy rõ.

Lỗi hay gặp khi bắt đầu tận dụng

Những lỗi dưới đây làm cả nhà ngán món tận dụng, rồi quay lại vứt hết:

  • Đem cả cuống già vào nấu. Cuống súp lơ không gọt vỏ, cuống su hào già nhai mãi không đứt. Chỉ dùng phần non, gọt kỹ.
  • Gom vỏ ở nhiệt độ phòng. Vỏ để trong rổ hai ngày đã úng, có ruồi giấm. Gom thẳng vào hộp trong ngăn đá.
  • Cho mọi thứ vào nồi nước dùng. Nước đắng, đục, nồng. Chọn loại hợp và bỏ loại nặng mùi.
  • Dọn món tận dụng như món "phải ăn". Cả nhà thấy như bị ép. Nấu cho ngon, dọn như món bình thường.
  • Tiếc nên giữ phần đã hỏng. Phần mốc, úng, có mùi bỏ ngay, không đáng giữ.
  • Quên nước dùng trong ngăn đá. Ghi ngày trên hộp, dùng trong vài tuần.

Một lỗi nữa ít ai nói ra: cố tận dụng đến mức mất nhiều thời gian hơn bữa ăn đáng có. Gọt cuống súp lơ mất hai phút là đáng; ngồi nhặt từng cọng rau già nửa tiếng thì không. Phần không đáng công cứ cho vào thùng ủ hoặc rác thực phẩm, đó cũng là một lựa chọn hợp lý.

Câu hỏi thường gặp

Cuống súp lơ có ăn được không?

Ăn được và khá ngọt. Gọt bỏ lớp vỏ xơ bên ngoài, thái lát mỏng hoặc thái que rồi xào cùng bông súp lơ, nấu canh hay luộc chấm. Phần gốc quá già, xơ cứng thì bỏ.

Khoai tây mọc mầm có ăn được không?

Khoai mới nhú mầm nhỏ có thể khoét sâu bỏ mầm và mắt khoai rồi dùng. Củ đã xanh nhiều, mầm dài, vỏ nhăn hoặc vị đắng thì nên bỏ cả củ, không tiếc.

Nước dùng từ vỏ rau củ bảo quản được bao lâu?

Để nguội nhanh, chia hộp nhỏ, cất ngăn mát và dùng trong vài ngày. Muốn để lâu hơn thì cho vào ngăn đá. Khi dùng đun sôi lại và bỏ nếu có mùi chua lạ.

Vỏ tôm có cần bỏ phần đen trên đầu không?

Nên bỏ túi đen nhỏ trên đầu tôm và rửa sạch trước khi nấu nước dùng để nước trong và không tanh. Có thể rang sơ vỏ đầu tôm trước khi đun để nước thơm hơn, sau đó lọc kỹ.

Cùi dưa hấu làm món gì?

Gọt sạch vỏ xanh ngoài, lấy phần cùi trắng thái sợi hoặc thái lát rồi xào tỏi, nấu canh với tôm hoặc muối chua như dưa. Nên dùng dưa vừa bổ, không dùng phần đã để lâu bị nhớt.

Vỏ rau củ không nấu được thì xử lý thế nào?

Cho vào thùng ủ rác bếp nếu nhà có, hoặc bỏ vào nhóm rác thực phẩm theo hướng dẫn phân loại nơi bạn ở. Để ráo nước trước khi bỏ để thùng rác ít mùi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138