Khăn sáp ong tự làm chỉ cần vải cotton mỏng, sáp ong, một ít nhựa thông và dầu, ủi chảy bằng bàn là giữa hai tờ giấy nến; tỷ lệ tham khảo theo khối lượng là khoảng bốn phần sáp, hai phần nhựa thông, một phần dầu. Khăn làm xong bám được vào miệng bát và ôm quanh miếng bánh nhờ hơi ấm của tay, giặt nước nguội, dùng vài tháng đến cả năm tuỳ tần suất, khi mất độ bám thì ủi lại.
Bài này đi qua chuyện khăn sáp ong làm được và không làm được gì, vật liệu, hai cách làm ở nhà, cách dùng và giặt hằng ngày, khi nào nên phục hồi, khi nào nên bỏ. Nếu bạn chỉ định mua sẵn thì đọc phần dùng và giặt là đủ; phần làm dành cho ai muốn tận dụng vải vụn trong nhà.
Khăn sáp ong làm được gì, không làm được gì
Lớp sáp làm vải chống thấm vừa phải và có độ dính khi được tay làm ấm. Nhờ vậy khăn bọc được nửa quả bơ, khúc bánh mì, miếng phô mai, bó rau thơm, hoặc trùm kín miệng một bát nguội. Vải vẫn hơi thở được nên bánh mì ít bị ỉu như khi nằm trong túi nilon kín.
Nhưng khăn sáp ong không kín như hộp gioăng. Không dùng để đựng canh, đồ nhiều nước, thịt cá sống hay đồ ăn còn nóng. Thịt sống thì nước thịt thấm vào vải, mà khăn không giặt được bằng nước nóng nên không làm sạch được. Đồ nóng thì sáp chảy ra bám vào thức ăn. Khăn cũng không cho vào lò vi sóng, không để gần bếp ga.
Một điều ít được nói: người có cơ địa dị ứng với sản phẩm từ ong như keo ong, phấn hoa nên cẩn trọng và hỏi bác sĩ trước khi dùng thường xuyên cho đồ ăn. Khăn tự làm cũng không có kiểm định như hàng mua, nên chỉ dùng cho nhà mình, không đem bán nếu bạn chưa tìm hiểu quy định về đồ tiếp xúc thực phẩm.
Chuẩn bị vật liệu
Mọi thứ đều có ở tiệm vật liệu làm nến, xà phòng hoặc tiệm tạp hoá lớn. Vải nên tận dụng từ đồ cũ trong nhà:
- Vải cotton mỏng, dệt chặt. Áo sơ mi cotton cũ, vải lót, vải may khẩu trang. Vải quá dày thì ngấm nhiều sáp và cứng; vải pha nhiều sợi tổng hợp thì sáp không bám đều. Giặt sạch, phơi khô, là phẳng trước.
- Sáp ong dạng viên hoặc khối bào mỏng. Sáp vàng hay sáp đã lọc trắng đều được; sáp vàng có mùi mật nhẹ.
- Nhựa thông dạng bột hoặc nghiền nhỏ. Tạo độ dính. Thiếu nó khăn vẫn chống thấm nhưng không bám vào miệng bát.
- Dầu jojoba hoặc dầu dừa. Làm khăn mềm, đỡ nứt sáp khi gấp. Một lượng nhỏ là đủ.
- Giấy nến hai tờ to hơn miếng vải, bàn là cũ, tấm lót bằng khăn cũ. Nên dùng bàn là cũ hoặc lau kỹ sau khi làm vì sáp dính khó gỡ.
- Kéo răng cưa. Cắt mép răng cưa giúp vải đỡ tưa sợi.
Tỷ lệ tham khảo cho một khăn cỡ hai mươi lăm phân vuông: khoảng hai mươi gam sáp, mười gam nhựa thông, năm gam dầu. Nếu chỉ có sáp thì vẫn làm được, khăn sẽ ít bám hơn. Hãy thử một chiếc trước rồi chỉnh theo cảm giác tay: khăn khô cứng thì thêm dầu, nhớp tay thì bớt dầu và nhựa thông.
Cách làm bằng bàn là, từng bước
Cách bàn là hợp với nhà không có lò nướng và chỉ làm vài chiếc. Làm ở bàn có lót khăn cũ dày, tránh xa tầm với của trẻ nhỏ:
- Trộn sẵn hỗn hợp: đun cách thuỷ sáp, nhựa thông và dầu trong một lon sạch dành riêng cho việc này, khuấy cho tan đều rồi để nguội đông lại, bào thành vụn. Làm trước một mẻ, dùng dần.
- Đặt một tờ giấy nến lên tấm lót, trải vải lên, rắc vụn hỗn hợp đều khắp mặt vải, mép vải rắc dày hơn một chút.
- Phủ tờ giấy nến thứ hai lên trên. Để bàn là ở mức nhiệt vừa, không dùng hơi nước.
- Ủi chậm từ giữa ra mép, đến khi thấy sáp chảy thấm đều qua vải, không còn vệt trắng khô. Chỗ nào khô thì mở giấy, rắc thêm một ít, phủ lại, ủi tiếp.
- Nhấc tờ giấy trên ra khi còn ấm, cầm hai góc vải nhấc lên, phẩy nhẹ trong không khí chừng nửa phút cho sáp đông đều.
- Treo lên móc hoặc vắt qua dây phơi đến khi nguội hẳn. Sờ thấy dẻo, hơi dính tay, không đọng cục là được.
Nếu có lò nướng, bạn trải vải đã rắc vụn lên khay lót giấy nến, cho vào lò ở nhiệt thấp vài phút đến khi sáp chảy, dùng chổi quét bánh dàn đều, nhấc ra phẩy nguội. Cách này làm được nhiều khăn một lúc, nhưng chổi và khay phải dành riêng hoặc rửa bằng nước nóng ngay sau đó.
Dùng hằng ngày cho đúng
Làm ấm bằng tay. Úp khăn lên miệng bát rồi áp hai lòng bàn tay vào chừng mươi giây, khăn mềm ra và bám theo hình. Trời lạnh thì giữ lâu hơn một chút.
Gói đồ khô thì gấp như gói quà. Đặt miếng bánh giữa khăn, gấp hai mép vào, ép nhẹ cho mép dính vào nhau. Không cần dây buộc.
Chia khăn theo việc. Một khăn cho bánh và phô mai, một khăn cho rau thơm, trái cây, một khăn riêng cho hành tỏi cắt dở nếu bạn chấp nhận nó ám mùi. Đánh dấu bằng màu vải để cả nhà không lẫn.
Không để trong ngăn đá lâu. Khăn vẫn dùng được để bọc tạm trong ngăn đá, nhưng lạnh sâu làm sáp giòn, gấp dễ nứt. Lấy ra để ở nhiệt độ phòng một lúc rồi mới mở.
Giữ xa nguồn nóng. Không phơi khăn trên nóc tủ lạnh, cạnh bếp, trong xe đậu ngoài nắng. Sáp chảy sẽ làm khăn loang và dính.
Mang đi học, đi làm. Gói bánh mì hoặc xôi khô cho con bằng khăn cỡ vừa, dặn con gấp lại mang về chứ không vò bỏ vào cặp. Khăn nhàu và dính vụn thì tối về chỉ cần phủi rồi lau ẩm. Đồ ăn có nước sốt thì vẫn nên để hộp.
Kiểm tra mỗi tuần một lần. Giơ khăn lên chỗ sáng xem có mảng khô trắng, đốm thâm hay mép bị tưa không. Phát hiện sớm thì chỉ cần ủi lại một lượt; để lâu mảng khô lan rộng, khăn bắt đầu thấm nước và giữ ẩm, dễ sinh mốc ở nếp gấp.
Giặt và phục hồi: khi nào làm gì
Khăn sáp ong bền hay không phụ thuộc chủ yếu vào cách giặt. Bảng sau tóm các tình huống hay gặp:
| Tình trạng khăn | Cách xử lý | Không nên |
|---|---|---|
| Dính vụn bánh, bụi | Phủi, lau bằng khăn ẩm | Không cần giặt mỗi lần |
| Dính dầu mỡ nhẹ, rau quả | Rửa dưới vòi nước nguội với ít nước rửa chén dịu, xoa bằng tay | Không nước nóng, không bàn chải cứng, không máy rửa bát |
| Mất độ bám, mặt khăn khô trắng | Ủi lại giữa hai tờ giấy nến, rắc thêm ít vụn nếu cần | Không bỏ đi vội |
| Có nếp gấp nứt sáp | Ủi lại cho sáp chảy lấp nếp | Không gấp chặt khi cất, nên cuộn |
| Ám mùi hành tỏi lâu không hết | Chuyển khăn sang việc khác như bọc hành tỏi, hoặc phục hồi lại | Không dùng khăn này cho bánh |
| Có đốm mốc, vải mỏng thủng | Bỏ khăn, cắt nhỏ làm mồi nhóm bếp than hoặc bỏ vào rác theo hướng dẫn nơi ở | Không cố dùng tiếp cho đồ ăn |
Sau khi rửa, vắt lên giá phơi bát hoặc dây phơi trong bóng râm cho khô hẳn rồi mới cất. Cất cuộn tròn trong hộp hoặc ngăn kéo khô. Một khăn dùng vài lần một tuần thường được vài tháng mới phải ủi lại; tuổi đời tổng cộng tuỳ chất vải và độ cẩn thận khi giặt.
Tự làm hay mua sẵn, và có nên làm hay không
Tự làm rẻ hơn tính trên mỗi chiếc nếu bạn đã có vải vụn và làm nhiều. Giả định một mẻ vật liệu đủ cho tám đến mười khăn, chi phí chia ra mỗi khăn chỉ bằng một phần nhỏ khăn bán sẵn cùng cỡ. Đổi lại bạn mất một buổi, cần dụng cụ dành riêng và chấp nhận vài chiếc đầu không đều. Mua sẵn thì đều màu, đều sáp, có hướng dẫn đi kèm, hợp nếu bạn chỉ cần hai ba chiếc.
Nên tự hỏi trước khi làm: nhà mình có thật sự gói bánh, phô mai, rau thơm thường xuyên không? Nếu phần lớn việc bọc là đồ ăn thừa thì hộp và đĩa úp đã đủ, khăn sáp ong chỉ là món thêm. Làm một lúc hai chục chiếc rồi để khô cứng trong ngăn kéo là kiểu "xanh" tốn tài nguyên nhất.
Một gợi ý hợp lý: làm ba chiếc ba cỡ trước, nhỏ cỡ nửa quả chanh, vừa cỡ miệng bát tô, lớn cỡ ổ bánh mì. Dùng một tháng, thấy cỡ nào hay dùng thì làm thêm cỡ đó. Vải vụn còn lại để làm khăn lau, không cần biến hết thành khăn sáp.
Lỗi hay gặp khi tự làm khăn sáp ong
Chiếc khăn đầu tiên của hầu hết mọi người đều dính một vài lỗi dưới đây. Biết trước để sửa ngay trong lần ủi lại:
- Rắc quá nhiều sáp. Khăn cứng, đọng cục, gấp là nứt. Ủi lại với một tờ giấy nến mới để thấm bớt sáp thừa.
- Thiếu nhựa thông. Khăn chống thấm tốt nhưng không bám vào bát. Rắc thêm ít bột nhựa thông và ủi lại.
- Dùng vải pha sợi tổng hợp. Sáp loang lổ, có mảng không thấm. Chuyển sang cotton hoặc vải lanh mỏng.
- Bàn là quá nóng. Sáp bốc khói, mùi khét. Hạ nhiệt độ, mở cửa sổ, không để trẻ đứng gần.
- Đổ sáp lỏng thừa xuống bồn rửa. Sáp đông lại làm tắc ống. Để nguội, cạo vào giấy rồi bỏ vào rác.
- Dùng chung nồi, chổi với đồ ăn. Sáp và nhựa thông bám rất khó rửa. Dành riêng một lon và một chổi quét cho việc này.
Câu hỏi thường gặp
Khăn sáp ong dùng được bao lâu?
Tuỳ chất vải và cách dùng, một khăn dùng vài lần một tuần thường cần ủi lại sau vài tháng và có thể dùng tiếp đến khi vải mỏng hoặc có mốc. Giặt nước nguội và tránh nguồn nóng giúp khăn bền hơn.
Không có nhựa thông thì làm khăn sáp ong được không?
Được, khăn chỉ có sáp và dầu vẫn chống thấm và gói đồ được, nhưng độ bám kém nên khó trùm kín miệng bát. Bạn có thể dùng nó để gói bánh và gấp mép như gói quà.
Khăn sáp ong có bọc được thịt sống không?
Không nên. Nước thịt thấm vào vải, mà khăn không giặt được bằng nước nóng nên không làm sạch được. Thịt cá sống nên để trong hộp có nắp kín và đặt ở ngăn dưới tủ lạnh.
Khăn sáp ong có mùi không?
Khăn mới thường có mùi mật nhẹ của sáp ong, dùng một thời gian sẽ nhạt đi. Mùi hiếm khi ám vào bánh hay rau. Nếu khăn bị ám mùi hành tỏi thì nên chuyển nó sang việc riêng.
Có dùng sáp đậu nành thay sáp ong được không?
Có người dùng sáp thực vật để làm khăn bọc, nhưng độ dẻo và độ bám khác sáp ong, thường cần chỉnh lại lượng dầu và nhựa. Nên thử một chiếc nhỏ và chọn loại sáp ghi rõ dùng được cho đồ tiếp xúc thực phẩm.
Khăn sáp ong hỏng thì vứt vào đâu?
Khăn chỉ gồm vải cotton và sáp nên có thể cắt nhỏ làm mồi nhóm bếp than hoặc bếp củi. Nếu không dùng vào việc đó, bỏ vào nhóm rác còn lại theo cách phân loại của nơi bạn ở.