Một trạm phân loại rác ở sự kiện chỉ chạy được khi có ba thứ: số nhóm rác ít và dễ hiểu, thùng đặt đúng chỗ người ta đứng ăn uống, và có người đứng hướng dẫn trong những giờ đông nhất. Chỉ đặt thùng nhiều màu mà không có người, sau một giờ rác trong các thùng đã trộn lẫn như nhau.
Bài này dành cho người tổ chức hội chợ trường, ngày hội khu dân cư, giải chạy, tiệc ngoài trời đông người. Bạn sẽ có cách chia nhóm rác hợp với từng kiểu sự kiện, cách bố trí trạm, kịch bản cho tình nguyện viên, việc phải làm với rác đã tách sau buổi, và những lỗi làm cả trạm vô nghĩa.
Chia mấy nhóm rác là vừa
Càng nhiều nhóm, người ta càng bối rối và bỏ sai. Với sự kiện, ba hoặc bốn nhóm là vừa. Chọn theo việc ai sẽ nhận rác sau buổi:
| Kiểu sự kiện | Nhóm nên chia | Lý do |
|---|---|---|
| Hội chợ ẩm thực, tiệc ngoài trời | Thức ăn thừa; chai, lon, cốc nhựa cứng; rác còn lại | Thức ăn thừa nhiều và nặng, tách ra thì phần còn lại sạch hơn |
| Giải chạy, ngày hội thể thao | Chai nhựa, lon; vỏ chuối, vỏ trái cây; rác còn lại | Chủ yếu là chai nước và trái cây tiếp sức |
| Hội chợ đồ cũ, ngày hội sách | Giấy, bìa; chai lon; rác còn lại | Nhiều giấy gói, thùng carton |
| Liên hoan nhỏ dưới năm mươi người | Thức ăn thừa; rác còn lại | Hai nhóm là đủ, phần chai lon tự gom riêng sau |
Trước khi chốt, gọi cho người sẽ nhận rác: tổ thu gom của khu, người thu mua phế liệu quen, hay đơn vị vệ sinh của địa điểm. Hỏi họ nhận nhóm nào, yêu cầu sạch tới mức nào. Chia nhóm mà sau đó không ai nhận riêng thì cuối buổi lại đổ chung một xe, vừa phí công tình nguyện viên vừa làm mọi người mất lòng tin vào việc phân loại. Cách phân loại rác sinh hoạt ở từng địa phương đang được triển khai theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 nhưng khác nhau về nhóm và lịch thu, nên hỏi UBND cấp xã hoặc tổ dân phố là chắc nhất.
Bố trí trạm: đặt ở đâu, đặt thế nào
Vị trí quyết định nửa phần thành công. Những điểm dưới đây rút từ các hội chợ, ngày hội đã làm:
- Đặt trạm cạnh chỗ người ta ăn xong: cuối dãy gian hàng ăn uống, cạnh khu bàn ghế, gần lối ra. Không đặt ở góc khuất.
- Gộp thùng thành trạm, không đặt lẻ. Một thùng rác lẻ ở đâu đó sẽ nhận mọi thứ; ba thùng đứng cạnh nhau thì người ta mới dừng lại chọn.
- Mỗi trạm ba bốn thùng cùng cỡ, nắp mở sẵn, xếp theo thứ tự cố định ở mọi trạm để người đã quen một trạm thì sang trạm khác không phải nghĩ.
- Phân biệt bằng màu và vật mẫu: treo hoặc dán một chiếc cốc, một vỏ chuối, một khăn giấy thật lên trên mỗi thùng. Vật mẫu dễ hiểu hơn chữ, nhất là với trẻ con và người lớn tuổi.
- Số trạm: tham khảo một trạm cho khoảng vài trăm khách cùng lúc, tăng thêm ở khu ăn uống.
- Có chỗ đổ nước thừa: một xô có lưới lọc để khách đổ nước, đá còn trong cốc trước khi bỏ cốc. Thiếu xô này, thùng chai lon sẽ ướt nhẹp.
- Thùng dự phòng và túi lót đặt sau trạm để thay khi đầy.
Ở sự kiện ngoài trời, nhớ che nắng mưa cho trạm và cho người đứng hướng dẫn. Một tấm ô lớn là đủ. Người hướng dẫn đứng phơi nắng hai giờ sẽ bỏ vị trí, và trạm không có người thì như không có.
Danh sách vật tư cho một trạm
Chuẩn bị đủ từ hôm trước, xếp vào một thùng riêng cho từng trạm, ghi số trạm lên thùng. Danh sách cho một trạm phục vụ khoảng nửa ngày:
- Ba hoặc bốn thùng rác cùng cỡ, có nắp lật hoặc nắp mở sẵn; mượn của trường, của khu phố nếu không muốn mua.
- Túi lót đủ thay nhiều lần cho mỗi thùng, ưu tiên túi dày dùng được cho cả việc khiêng.
- Vật mẫu dán trên mỗi thùng: một cốc nhựa sạch, một vỏ chuối giả hoặc ảnh vẽ, một khăn giấy, buộc dây hoặc dán băng dính.
- Một xô có lưới lọc để đổ nước, đá thừa; một can rỗng nếu cần đổ nước đi xa.
- Găng tay, kẹp gắp, khẩu trang cho người đứng trạm; nước uống, mũ, ô che.
- Băng dính màu để đánh dấu túi đầy theo nhóm.
- Một tấm bạt nhỏ trải dưới trạm để giữ sạch nền, nhất là khi sự kiện ở sân trường, sân cỏ.
- Một tờ giấy ghi tên người phụ trách khu vực và giờ thay ca, kẹp vào thùng vật tư.
Đếm lại vật tư khi trả, nhất là kẹp gắp và thùng mượn. Những món này hay bị bỏ quên ở sân khi mọi người vội về, và lần sau mượn lại sẽ khó hơn.
Tình nguyện viên: tập huấn mười lăm phút
Người đứng trạm không cần thuộc mọi quy định, chỉ cần biết ba nhóm và cách nói. Buổi tập huấn ngắn trước giờ mở cửa:
- Cho xem từng thùng và vật mẫu, giải thích nhóm nào nhận gì, những thứ hay nhầm như cốc giấy có lớp tráng, hộp xốp dính thức ăn, khăn giấy bẩn đều vào rác còn lại.
- Dạy câu chào ngắn: "Cô chú để em giúp nhé, cốc này bỏ bên này, nước đổ vào xô ạ."
- Dặn không giành lấy rác từ tay khách, chỉ hướng dẫn; khách đã bỏ sai thì để đó, cuối giờ tình nguyện viên tự nhặt lại.
- Phát găng tay, kẹp gắp, khẩu trang; dặn không thò tay trần vào thùng.
- Chia ca, mỗi ca khoảng một đến hai giờ, có người thay để nghỉ, uống nước.
- Chỉ người phụ trách và chỗ lấy túi lót mới, chỗ tập kết túi đầy.
Học sinh trung học, sinh viên tình nguyện thường làm việc này rất tốt và vui vẻ. Với trẻ nhỏ hơn, cho đứng cùng người lớn, giao việc chỉ đường, không giao việc nhặt rác. Cảm ơn các bạn bằng bữa ăn và lời ghi nhận, đừng chỉ cảm ơn trên loa.
Làm việc với người bán hàng trong sự kiện
Trạm phân loại chỉ dọn được rác mà gian hàng phát ra. Muốn ít rác thật thì phải bàn với người bán từ khi đăng ký gian hàng: dùng cốc, hộp loại nào, có nhận khách mang cốc riêng không.
Thống nhất một loại cốc cho cả hội chợ nếu được. Nếu mọi gian hàng đồ uống dùng cùng một loại cốc nhựa cứng, việc gom và giao cho người thu mua dễ hơn nhiều so với mười loại cốc khác nhau.
Cân nhắc cốc ký quỹ. Khách trả thêm một khoản nhỏ khi lấy cốc dùng lại, trả cốc thì nhận lại tiền. Cách này hợp hội chợ nhiều ngày, cần một quầy thu và rửa cốc.
Ưu tiên đồ ăn đựng bằng lá, bằng giấy không tráng. Xôi gói lá, bánh gói giấy, đồ ăn xiên que tre là những món cho rác dễ xử lý.
Gian hàng tự gom rác bếp. Rác sơ chế của gian hàng, như vỏ, xương, dầu, để gian hàng tự gom riêng, không đổ vào trạm của khách.
Khuyến khích khách mang cốc, hộp riêng. Ghi trong thông báo sự kiện rằng khách mang cốc, hộp của mình sẽ được các gian hàng rót, đựng vào. Một số gian có thể bớt chút tiền cho khách mang cốc riêng; đó là quyết định của người bán, ban tổ chức chỉ gợi ý.
Sau sự kiện: rác đã tách đi đâu
Phần này hay bị bỏ ngỏ nhất. Sau sự kiện, mọi người mệt, xe thu gom đến, và các túi đã tách bị quăng chung lên một xe. Để tránh, định trước với từng bên nhận: túi chai lon giao cho người thu mua phế liệu nào, đến lấy lúc mấy giờ; túi thức ăn thừa giao cho ai, có hộ chăn nuôi nào trong khu nhận không, hay giao cho đơn vị thu gom rác hữu cơ của địa phương nếu có; rác còn lại để ở điểm tập kết nào theo hướng dẫn của địa điểm.
Buộc túi đầy ngay khi thay, dán băng dính màu theo nhóm lên miệng túi để người khiêng không lẫn. Để các túi ở ba đống tách biệt, cách nhau một khoảng, có người trông đến khi giao xong.
Chai nhựa, lon đã tách nên dốc ngược cho ráo nước. Người thu mua thường chỉ nhận đồ tương đối sạch; một túi lon lẫn đầy nước ngọt và thức ăn có thể bị trả lại.
Cuối cùng, ước lượng số túi mỗi nhóm và ghi lại. Con số này giúp lần sau biết trạm nào đông, nhóm nào nhiều để chuẩn bị thùng, túi cho đúng, và cho nhà trường, khu phố thấy công của tình nguyện viên đã thành gì.
Lỗi hay gặp làm trạm vô nghĩa
Sáu cái bẫy quen thuộc của trạm phân loại ở hội chợ, ngày hội, kèm cách tránh từng cái:
- Đặt thùng mà không có người. Sau một giờ, cả ba thùng trộn lẫn. Nếu không đủ người cho mọi trạm, ưu tiên trạm ở khu ăn uống.
- Quá nhiều nhóm. Năm sáu thùng với tên phức tạp làm khách đứng ngập ngừng rồi bỏ đại.
- Thùng đầy không ai thay. Khách thấy đầy sẽ đặt rác cạnh thùng, gió thổi bay khắp sân.
- Cuối buổi đổ chung. Mất hết công sức, và tình nguyện viên lần sau không muốn tham gia nữa.
- Không bàn với gian hàng. Một gian phát hộp xốp, một gian phát ống hút nhựa bọc giấy, trạm phải xử lý đủ thứ khó.
- Biến trạm thành chỗ nhắc nhở gay gắt. Khách bị nói nặng sẽ tránh trạm. Giọng vui vẻ, cảm ơn khi khách bỏ đúng.
Áp vào sự kiện của bạn: nếu chỉ có hai tình nguyện viên, dựng một trạm ba thùng ở khu ăn uống, có xô đổ nước, và hẹn trước người thu mua chai lon. Một trạm làm tốt có ích hơn năm trạm bỏ trống.
Câu hỏi thường gặp
Sự kiện nhỏ có cần trạm phân loại rác không?
Với liên hoan vài chục người, hai thùng là đủ: thức ăn thừa và rác còn lại, chai lon gom vào một túi riêng. Trạm có người hướng dẫn chỉ thật sự cần khi khách đông và không quen nhau.
Cốc giấy bỏ vào thùng giấy hay rác còn lại?
Cốc giấy đựng đồ uống thường có lớp tráng chống thấm và dính nước, nhiều nơi thu mua không nhận chung với giấy thường. Ở sự kiện, để cốc giấy vào rác còn lại trừ khi bên nhận rác nói rõ họ nhận.
Thức ăn thừa ở sự kiện giao cho ai?
Tuỳ khu vực: có nơi có hộ chăn nuôi nhận, có nơi có điểm ủ phân cộng đồng, có nơi chỉ có xe thu gom chung. Hỏi tổ dân phố, UBND cấp xã hoặc địa điểm tổ chức từ trước để biết.
Có nên in hướng dẫn phân loại lên thùng không?
Vật mẫu thật treo trên thùng và màu thùng thường hiệu quả hơn chữ in, vì khách lướt qua nhanh. Có thể thêm hình vẽ đơn giản, nhưng người hướng dẫn vẫn là yếu tố chính.
Tình nguyện viên là học sinh có an toàn khi đứng trạm rác không?
An toàn nếu có găng tay, kẹp gắp, khẩu trang, không phải thò tay vào thùng và có người lớn phụ trách. Không giao cho học sinh nhỏ việc xử lý vật sắc nhọn, thuỷ tinh vỡ.
Tiền bán phế liệu sau sự kiện dùng vào việc gì?
Thường không nhiều. Nhiều nhóm dùng để mua nước, bữa ăn cho tình nguyện viên hoặc góp vào quỹ lớp, quỹ khu phố, và công bố rõ để mọi người biết.