Phòng tắm ít rác nên bắt đầu từ những món bạn mua thường xuyên nhất và dễ đổi nhất: xà phòng rửa tay, bàn chải, tăm bông; những món khó quen như dầu gội bánh, dao cạo an toàn, cốc nguyệt san thì để sau, khi cả nhà đã có nhịp. Đổi tất cả trong một cuối tuần là cách nhanh nhất để bỏ cuộc.
Phần dưới xếp mười hai món thường gặp theo ba thước đo: dễ đổi không, đỡ tốn bao nhiêu (giả định), khó quen tới đâu. Kèm theo là lộ trình sáu tháng, những món cứ giữ cũng không sao, và lỗi hay gặp của nhà mới bắt đầu. Mỗi món có bài hướng dẫn riêng trong cùng chuyên mục.
Mười hai món xếp theo mức dễ đổi
Bảng dưới xếp các món phổ biến theo thứ tự nên làm. Mức đỡ tốn là ước lượng giả định theo tầng, không phải giá thật.
| Món | Thay bằng | Dễ đổi | Đỡ tốn (giả định) | Khó quen |
|---|---|---|---|---|
| Nước rửa tay chai nhỏ | Xà phòng bánh hoặc chai bơm đổ lại | Rất dễ | Trung bình | Không |
| Bàn chải nhựa | Bàn chải tre | Rất dễ | Ít | Ít, cần để khô |
| Tăm bông thân nhựa | Tăm bông thân giấy, hoặc bỏ hẳn | Rất dễ | Ít | Không |
| Bông tẩy trang | Bông tẩy trang vải | Dễ | Trung bình | Ít |
| Sữa tắm chai | Xà phòng bánh | Dễ | Trung bình | Trung bình |
| Khăn giấy lau mặt | Khăn mặt nhỏ | Dễ | Trung bình | Không |
| Dao cạo nhựa | Dao cạo an toàn | Trung bình | Cao về lâu dài | Trung bình |
| Dầu gội chai | Dầu gội bánh hoặc chai lớn | Trung bình | Trung bình | Cao |
| Chỉ nha khoa hộp nhựa | Chỉ trong hộp thuỷ tinh đổ lại | Trung bình | Ít | Không |
| Lăn khử mùi | Dạng thỏi giấy hoặc hũ | Trung bình | Ít | Trung bình |
| Bình bọt cạo râu | Xà phòng cạo râu dạng bánh | Trung bình | Trung bình | Ít |
| Băng vệ sinh, tampon | Băng vải hoặc cốc nguyệt san, sau khi hỏi bác sĩ | Khó nhất | Cao về lâu dài | Cao |
Không cần làm đủ mười hai món. Nhiều nhà dừng ở năm sáu món đầu và vẫn bớt được phần lớn rác nhựa trong phòng tắm.
Những món nhỏ hay bị quên: tăm bông, chỉ nha khoa, khăn giấy
Tăm bông. Thân nhựa nhỏ, nhẹ, rất hay lọt qua hệ thống thu gom ra môi trường. Đổi sang tăm bông thân giấy là bước dễ nhất. Với tai, nhiều bác sĩ tai mũi họng khuyên không ngoáy sâu vào ống tai; lau vành tai ngoài bằng khăn là đủ, và cũng là bớt luôn một món.
Chỉ nha khoa. Hộp nhựa đựng chỉ thường bỏ sau mỗi cuộn. Có loại hộp thuỷ tinh hoặc kim loại mua cuộn thay thế. Chỉ nha khoa bằng tơ tằm có bán nhưng không hợp người ăn chay; chỉ nylon vẫn là lựa chọn phổ biến. Quan trọng nhất là dùng chỉ đều đặn theo lời nha sĩ; đừng bỏ dùng chỉ nha khoa vì muốn ít rác.
Tăm chỉ nha khoa. Loại tăm nhựa có sợi chỉ căng ở đầu tiện nhưng là rác nhựa hoàn toàn sau một lần dùng. Nếu tay bạn khéo, chuyển sang chỉ cuộn. Nếu khó, có thể giữ tăm chỉ cho trẻ hay người già, đổi ở người khác.
Khăn giấy lau mặt, khăn ướt. Khăn ướt nhiều loại có sợi tổng hợp, không tan trong nước, gây tắc cống khi xả bồn cầu. Thay bằng vài chiếc khăn mặt nhỏ treo riêng, giặt cùng khăn tắm.
Giấy vệ sinh. Giấy vệ sinh làm từ tre hay giấy tái chế là lựa chọn; đừng chọn loại bọc từng cuộn trong nhựa. Bớt lượng dùng quan trọng hơn đổi loại.
Lộ trình sáu tháng cho một gia đình
Đổi theo tháng, mỗi tháng một hai món, cho mọi người trong nhà có thời gian quen:
- Tháng một: xà phòng bánh ở bồn rửa tay, tăm bông thân giấy. Hai món ai cũng không để ý là đã đổi.
- Tháng hai: bàn chải tre cho người lớn khi bàn chải cũ tới hạn thay. Thêm thanh treo bàn chải thoáng.
- Tháng ba: bông tẩy trang vải và khăn mặt nhỏ cho người trang điểm, thay khăn giấy lau mặt.
- Tháng tư: xà phòng bánh thay sữa tắm cho những ai muốn thử. Ai không muốn thì giữ chai lớn.
- Tháng năm: dao cạo an toàn cho người cạo đều đặn. Hộp đựng lưỡi lam cũ chuẩn bị luôn.
- Tháng sáu: dầu gội bánh hoặc chuyển sang chai lớn, mua refill. Người có kinh nguyệt tìm hiểu băng vải, cốc nguyệt san và hỏi bác sĩ nếu muốn thử.
- Cuối tháng sáu: đếm số chai, hộp, túi nhựa từ phòng tắm trong tháng đó và so với tháng trước khi bắt đầu.
Nhà chị Lan bắt đầu tháng mười, tới tháng tư năm sau thùng rác phòng tắm từ đầy mỗi tuần còn đầy mỗi hai tuần. Không có món nào đắt; khác biệt nằm ở việc làm đều, không nóng vội.
Những món cứ giữ cũng không sao
Sống ít rác không có nghĩa là không còn món nhựa nào trong phòng tắm. Có những thứ đổi thì tốn kém, rủi ro hoặc chẳng bớt được bao nhiêu, và giữ lại là quyết định hợp lý.
Thuốc và sản phẩm theo chỉ định của bác sĩ: dầu gội trị gàu, kem bôi da, nước súc miệng điều trị. Đổi vì lý do bao bì là đặt sức khoẻ sau rác, không đáng. Đồ cho trẻ sơ sinh theo lời bác sĩ nhi: sữa tắm, kem chống hăm. Kem chống nắng cho người hay làm ngoài trời: chọn loại hợp da quan trọng hơn chọn bao bì.
Rèm tắm nhựa, thảm chùi chân nhựa, giá kệ nhựa đang dùng tốt: dùng tới khi hỏng. Thay đồ còn tốt bằng đồ "xanh" mới mua là tạo thêm rác. Khi thật sự hỏng, lúc đó mới chọn vật liệu bền hơn như vải dày, gỗ, thép không gỉ.
Kem đánh răng có fluor theo khuyến nghị của nha sĩ. Bột đánh răng, viên nhai có loại không có fluor; hỏi nha sĩ trước khi đổi, nhất là với trẻ em. Một tuýp kem đánh răng lớn dùng hết vẫn là lựa chọn ổn.
Áp vào nhà bạn: bảng kiểm kê một tuần
Trước khi đổi gì, ghi lại một tuần xem phòng tắm nhà bạn thải ra những gì. Kẻ bảng này lên một tờ giấy dán trong tủ dưới bồn rửa:
| Thứ bỏ đi trong tuần | Số lượng | Ai dùng | Có thể đổi bằng | Đổi vào tháng |
|---|---|---|---|---|
| Chai, tuýp rỗng | ||||
| Tăm bông, tăm chỉ | ||||
| Bông tẩy trang, khăn giấy | ||||
| Dao cạo, lưỡi | ||||
| Băng vệ sinh và bao gói | ||||
| Bao bì nhựa bọc ngoài sản phẩm |
Sau một tuần, dòng nào có số lượng lớn nhất là chỗ nên bắt đầu. Với nhiều nhà, đó là bông tẩy trang và tăm bông; với nhà có người cạo râu hằng ngày, đó là dao cạo. Bảng này cũng giúp cả nhà cùng thấy, thay vì một người tự làm một mình.
Ghi thêm một cột nhỏ "còn dùng được không" cho những món bỏ đi khi chưa hết, như chai sữa tắm còn một phần ba vì không thích mùi. Những món này cho biết nhà bạn hay mua thử rồi bỏ, và đôi khi bớt mua thử còn bớt rác nhiều hơn đổi sang đồ dùng lại.
Đồ vải trong phòng tắm: khăn tắm, xơ tắm, găng tắm
Đồ vải thường bị bỏ quên trong câu chuyện ít rác vì nó không phải nhựa dùng một lần. Nhưng khăn và xơ tắm hỏng nhanh cũng là rác, và một số loại bông tắm lưới chính là nhựa:
- Bông tắm lưới nylon nhiều màu là nhựa, nhanh xơ, đọng nước và có mùi. Khi hỏng, đổi sang xơ mướp phơi khô hoặc găng tắm vải bông.
- Xơ mướp mua ở chợ hoặc tự trồng: cắt khúc, ngâm nước nóng cho mềm, phơi khô giữa các lần dùng. Khi mục, cho vào thùng ủ phân.
- Khăn tắm: mỗi người hai chiếc là đủ để luân phiên. Phơi khô hẳn sau mỗi lần dùng, giặt định kỳ, khăn sẽ bền nhiều năm.
- Khăn cũ sờn: cắt làm khăn lau, bông tẩy trang, giẻ lau sàn trước khi bỏ.
- Không mua khăn mới chỉ để đồng bộ màu với phòng tắm mới sửa.
Nhà nào có trẻ nhỏ thì giữ một hai khăn riêng cho bé, giặt riêng và phơi nắng. Đồ vải cho trẻ sơ sinh làm theo lời bác sĩ nhi và hướng dẫn của cơ sở y tế nơi bé sinh.
Rác từ phòng tắm bỏ vào nhóm nào
Đổi đồ xong, phần còn lại là bỏ rác cho đúng. Cách phân nhóm cụ thể tuỳ địa phương; bảng dưới là hướng chung để bạn hỏi lại ban quản lý chung cư hoặc tổ thu gom ở phường, xã nơi bạn ở.
| Thứ bỏ đi | Nhóm thường gặp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chai nhựa dầu gội, sữa tắm đã rửa | Tái chế | Tháo vòi bơm bỏ riêng |
| Tuýp kem đánh răng | Thường là rác còn lại | Nhiều lớp vật liệu dính nhau, khó tái chế |
| Hộp giấy, giấy gói xà phòng | Tái chế nhóm giấy | Phải khô, sạch |
| Lưỡi lam cũ | Gom hộp kín, hỏi chỗ bỏ | Không thả lẻ |
| Băng vệ sinh, tã đã dùng | Rác còn lại | Gói kín, không xả bồn cầu |
| Khăn ướt, tăm bông | Rác còn lại | Không xả bồn cầu dù bao bì ghi gì |
Luật Bảo vệ môi trường 2020 yêu cầu phân loại rác sinh hoạt tại nguồn, nhưng cách chia nhóm và ngày thu gom do từng địa phương hướng dẫn. Hỏi ban quản lý hoặc UBND cấp xã là cách chắc nhất.
Lỗi hay gặp của nhà mới bắt đầu
Những lỗi này làm nhiều gia đình mất hứng sau một hai tháng:
- Mua một bộ "zero waste" trọn gói gồm mười món trong một lần. Nửa số món không hợp, nằm trong tủ.
- Bỏ các chai đang dùng dở để thay bằng đồ mới cho đẹp kệ.
- Ép mọi người trong nhà đổi cùng lúc. Người không muốn sẽ âm thầm mua lại đồ cũ.
- So sánh nhà mình với hình ảnh phòng tắm trên mạng xã hội. Phòng tắm thật có trẻ con, có ông bà, có ngày bận.
- Đổi sang sản phẩm tự làm không chất bảo quản, để trong phòng tắm ấm ẩm, hỏng sau một tuần.
- Chỉ đổi sản phẩm mà không đổi cách bỏ rác. Chai rỗng vẫn bỏ chung với rác ướt, không ai phân loại.
Nếu bạn lỡ mua bộ trọn gói, không sao: dùng những món hợp, tặng lại những món chưa mở cho người muốn thử. Đồ được dùng hết luôn tốt hơn đồ để trong tủ cho tới khi hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Sống ít rác trong phòng tắm nên bắt đầu từ món nào?
Bắt đầu từ những món dễ đổi và mua thường xuyên: xà phòng rửa tay, tăm bông thân giấy, bàn chải tre. Để các món khó quen như dầu gội bánh, dao cạo an toàn, cốc nguyệt san vào giai đoạn sau.
Đổi sang đồ dùng phòng tắm thân thiện môi trường có tốn kém hơn không?
Một số món tốn hơn lúc đầu như cán dao cạo an toàn hay cốc nguyệt san, nhưng thường đỡ tốn về lâu dài. Các món như xà phòng bánh, tăm bông giấy thì gần như không chênh. Không cần mua trọn bộ một lần.
Có nên vứt hết đồ nhựa đang dùng để thay đồ mới không?
Không nên. Dùng hết đồ đang có rồi mới đổi là ít rác hơn. Đồ còn tốt như kệ nhựa, rèm tắm cứ dùng tới khi hỏng, lúc đó mới chọn loại bền hơn.
Tăm bông thân giấy có tốt hơn tăm bông thân nhựa không?
Về rác, thân giấy dễ phân huỷ hơn thân nhựa và ít gây hại nếu lọt ra môi trường. Về cách dùng, nhiều bác sĩ khuyên không ngoáy sâu ống tai; lau vành tai ngoài bằng khăn là đủ cho hầu hết người.
Kem đánh răng dạng viên hay bột có thay được kem tuýp không?
Có loại có fluor, có loại không. Fluor được nha sĩ khuyến nghị để phòng sâu răng, nhất là với trẻ em. Hỏi nha sĩ trước khi đổi; một tuýp lớn dùng hết vẫn là lựa chọn ổn.
Làm sao để cả nhà cùng tham gia mà không bị ép?
Bắt đầu từ chỗ chung như bồn rửa tay, để người muốn thử đổi trước, người chưa muốn thì giữ đồ cũ. Kẻ bảng kiểm kê rác một tuần dán trong tủ để cả nhà cùng nhìn thấy kết quả.